Гоце Смилевски. „РАЗГОВОР СО СПИНОЗА“ Нишките на овој роман се исткаени од разговорот меѓу Тебе и Спиноза. Затоа секаде каде што има празно место во говорот на Спиноза, изговори го своето име и впиши го во празнината. ПРВА НИШКА Средба Ти лежиш мртов на креветот и јас полека ти се приближувам. Изгледаш сосем мал, Спиноза, на овој голем кревет од црвен сомот, на овој ледикант со завеси, на кој четириесет и четири години и три месеци пред да умреш беше роден. Лежиш на големиот црвен ледикант, единственото нешто што го имаш поседувано во својот живот, а сега веќе не го поседуваш ниту пак телото што лежи на него, телото што можеби не го имаш поседувано ни додека беше жив, додека беше во него. Го гледам твоето мртво тело, од оваа далечина, стотици години по твојата смрт, а сепак тогаш, во тој миг, пред воопшто некој да влезе во собата, пред да те најдат сосема оладен. Ја допирам твојата рака, сè уште има топлина во неа, и додека трае тој краток допир чувствувам како и мене ме обзема студенилото кое се шири по твоето тело. На твојот образ се суши трагата од една солза, и оние кои ќе дојдат, оние кои ќе те најдат како лежиш мртов, нема да ја видат. Ќе забележат дека лежиш склопчен како ембрион, и дека косата ти е неисчешлана, и устата малку подотворена, како да сака да каже нешто, да започне разговор, и дека кожата ти е проѕирна како кинеска хартија, а ноктите чудно дебели и темно-жолти, но нема да најдат трага од солза на твојот образ – таа веќе ќе биде сува. Зошто стојам овде, Спиноза, крај твоето мртво тело, зошто стојам толку блиску, на само чекор од твоето мртво тело, а сепак толку далеку – стотици години по твојата смрт? Можеби заради таа солза, Спиноза, која како есенција на твојот живот продолжува и по неговото завршување. * * * Нема солза на моето лице,________. Блиску си,________, на само чекор од моето тело, но сепак доволно далеку – стотици години по мојата смрт; како што при оптичката измама окото, заради прекршувањето на светлоста, гледа извесни нешта поинаку отколку што се во просторот, така и ти сега, заради прекршувањето на времето, гледаш на моето лице солза која ја нема - ти стоиш тука, крај моето тело, но сепак стотици години по мојата смрт. Освен тоа, оние, кои ги читале моите дела, добро знаат колку ги презирав солзите. А за да се сфати мојот презир кон солзите, треба да се погледне сиот мој живот, а не само часот на мојата смрт. Затоа, тргни од моето раѓање, или, уште подобро, од мигот кога сум создаден. Една февруарска ноќ во Амстердам Крај на февруари е, ноќ е, и Амстердам спие. Спијат трговците и свештениците, богатите и сиромашните, спијат ограбувачите и ограбуваните, вљубените, љубените и напуштените, спијат децата и старците, млекарките и ѕидарите, спијат и добрите и лошите, спие и водата во каналите, иако се движи. Амстердам спие, но има и такви кои не спијат таа февруарска ноќ. Будни се пијаниците кои пејат по таверните во ареата меѓу Јоденбрестрат и Старата Црква, проститутките се будни и се движат од улица во улица застанувајќи пред таверните и извикувајќи ја својата цена – некои од нив ги влечат за ракав странците по улиците, а други лежат со некој морнар или лондонски трговец меѓу нозете. Буден е и еден човек во затворот, кој ги убил својата сопруга и нејзиниот млад љубовник кога ги затекнал в постела, а кого утре треба да го погубат. Будна е една девојка која свири чембало, и еден млад човек кој ја чита „Анатомија на меланхолијата” од Роберт Бартон. Будна е една старица која се обидува да се сети на првата брачна ноќ, и која ќе умре оваа ноќ. Буден е еден рибар кој мисли на своите гладни деца, а и тие се будни заради гладта, но знаејќи ја неговата грижа се преправаат дека спијат. Буден е и еден сликар кој, на само неколку куќи од домот во кој ќе се родиш, стои со скици околу себе, и се подготвува да слика на платното пред себе. Неговото име е Рембрант. Будни се и твоите родители, Спиноза, само стотина метри од сликарот кој стои во исчекување пред платното. Лежат на големиот црвен ледикант, во мракот. Рембрант стои пред штафелајот: гледа во цртежот со креда направен по платното. На него еден човек лежи мртов - неговото име е Арис Кинт, и убиен е на шеснаесетти јануари таа година, заради вооружен грабеж. Ден по неговата егзекуција, претседателот на здружението на хирурзите, Николас Тулп, и седуммина негови колеги, го повикаа Рембрант да ги наслика за време на часот по анатомија во Theatrum Anatomicum. И сега, месец подоцна, Рембрант е пред платното и посакува да започне со сликањето. Стои со четката со црвена боја блиску до белината, онака како што таа иста ноќ блиску се еден до друг твоите родители, а наскоро ќе исчезне просторот меѓу нивните тела. „Со што да се почне,” се прашува Рембрант, иако четката веќе е натопена со крвава боја. Ги гледа скиците - на нив една анатомска ножичка ја имаа расечено раката на мртовецот и го придржува месото. Оној кој ја држи ножичката е Николас Тулп, а околу мртовецот се насобрани седум хирурзи - еден од нив, оној на самиот лев крај од сликата, гледа во Тулп, тој веројатно е заинтересиран за тоа што ќе каже професорот. Двајцата, кои се најназад, гледаат кон самиот сликар - ним им е важно да излезат убаво на сликата. Еден гледа некаде надвор од сликата, сигурно кон онаму каде што граѓаните на Амстердам се збиле за да го гледаат скицирањето на групниот портрет со мртовец. Најнаведнатиот гледа во месото расечено од анатомските ножички. Двајца гледаат во прстите од левата рака на професорот Тулп - меѓу палецот и показалецот тој држи капка крв. „Од таа капка ли да почнам,” се запрашува Рембрант оваа ноќ (оваа иста ноќ во која и ти ќе бидеш почнат, Спиноза), додека со двоумење час ја принесува четката кон платното, час ја трга раката, а со такви кратки движења, иако побрзи, и без тоа двоумење, се соединуваат телата на твоите родители. Грчот на нивните лица потсетува на грчот на лицето на Рембрант. „Како да се почне, со што да се почне,” се прашува младиот сликар - има дваесет и шест години и вешт е во сликањето, но има страв од започнувањето и завршувањето на сликите, а твоите родители токму во овој миг завршуваат со твоето започнување, спермата на твојот татко се излева во утробата на твојата мајка, „Не,” помислува Рембрант, „не од капката крв, таа е есенција на душата, неа ќе ја оставам за крајот,” и со четката повлекува неколку црвени линии по отвореното мртво месо. Осум дена по 24 ноември 1632 Човекот кој тоа утро влезе во синагогата Бет Јаков, носејќи го на раце својот син роден пред осум дена, се викаше Михаел Спиноза. Дошол на свет четириесет и пет години пред тоа како Мигел Деспиноса, во Видигере, Португалија, каде што неговиот татко Исак се доселил од Лисабон, со надеж дека во малечок град ќе може да се придржува до законите проповедани од Мојсеј без страв од Инквизицијата; дошол на овој свет во 1587 година, токму четириесет години од основањето на инквизиторскиот суд во кралството, чија основна цел била присилно конвертирање на Евреите, и спречување на конвертираните Евреи да ѝ се вратат на првичната вероисповед. Од детството помнеше само еден настан – една топла летна ноќ, кога тој, тогаш деветгодишен, сонувал како по небото летаат огромни риби од чии усти капе крв, и во сонот слушнал како од оваа страна на стварноста го повикува гласот на неговата мајка, Мор Алварес. Кога ги отворил очите ги видел мајка си и татко си како ги прибираат најнужните нешта, две погачи леб, три заграби сол, еден нож, неколку лажици, игла и конец, малку облека. А додека заедно со мајка си, брата си и сестра си го пречекорувал куќниот праг за последен пат, се свртел и видел како татко му Исак се наведнува во собата, откорнува една штица од подот, вади неколку книги оттаму и ги става под мишката. Подоцна, кога се сеќавал на ова бегство, често пати посегнувал по една од тие книги, по „Тората”, и одново и одново го препрочитувал „Егзодусот”. Во тие мигови пак и пак му се враќале во сеќавањето плачните очи на Мор Алварес, свртени кон нивната куќарка која засекогаш се оддалечувала од нив, се смалувала во нивните очи, а тие, качени на колата во која биле спрегнати два коња, ни самите не знаеле каде одат. Уште долго потоа Мор Алварес, од секој град во кој се засолнувале, им праќала писма на своите браќа кои претходно му ги диктирала на Исак, не знаејќи дали и нив некој ги известил дека се наклеветени кај Инквизицијата за исповедање на еврејската религија. Писмата ги праќале истиот ден кога заминувале за некој нов град, за да не бидат фатени од инквизиторите, а во нив бил впишуван само градот кој го напуштаат, еден дел од градот, еден датум и еден гест. Мор Алварес верувала дека нејзините браќа ќе ја сфатат пораката; доколку во писмото пишувало: „Понте де Лима, пазарот до судницата, 14 август, чепкање на десната ноздра со малиот прст од левата рака,” тоа значело тие на 14 август таа година да се појават на плоштадот до судницата во градот Понте де Лима, и да бараат човек кој би си ја чепкал десната ноздра со малиот прст од левата рака, а во исто време да го прават и тие истото. Во секој од градовите во кои застанувале по неколку месеци Мор Алварес и Исак наоѓале по некој Евреин на кој му кажувале кој би бил знакот на распознавање, му го кажувале и датумот на кој требало да се појави на одреденото место, а му го откривале и градот кон кој се упатувале, за да можат браќата да ја најдат својата сестра. Во градовите низ кои минувале Исак и Мор Алварес оставале луѓе да скокаат на една нога на плоштади, да клекнуваат и стануваат на пристаништа, да плескаат со раце пред катедрали, но браќата на Мор Алварес не се појавувале. Соништата на Мор Алварес ги исполнувал еден голем лист хартија по кој минувале рацете на нејзините браќа, испишувајќи нешто, а таа, неписмена, се мачела да ги сфати нејасните знаци, или барем да ги запомни, за да ги растолкува нејзиниот сопруг по будењето. Заради тие соништа научила да чита и да пишува, во секој град во кој застанувале учела по три букви, а кога ги научила сите, успеала да прочита во сонот: „Сè има свое време, и секоја работа под небото има свое време; време кога ќе се родиш, и време кога ќе умреш; време кога садиш, и време кога го корнеш насаденото; време кога се убива и време кога се лекува; време кога се урива и време кога се гради; време кога се плаче и време кога се смее; време кога се тагува и време кога се игра; време кога се расфрлуваат камења, и време кога се собираат камења; време кога се прегрнуваш и време кога се одбегнуваат прегратки; време кога се добива и време кога се губи, време кога се чува и време кога се растура; време кога се раскинува и време кога се сошива; време кога се молчи и време кога се зборува; време кога се сака и време кога се мрази; време за војна и време за мир.” Кога се разбудила, Мор Алварес му кажала на нејзиниот маж што сонувала, но бидејќи веќе била заборавна, она што го запаметила изгледало како мртво тело кое веќе им било храна на мршојадци: „Сè има свое време, време кога ќе умреш, време кога го корнеш насаденото; време кога се убива; време кога се урива; време кога се плаче; време кога се тагува; време кога се расфрлуваат камења; време кога се одбегнуваат прегратки; време кога се губи, време кога се растура; време кога се раскинува; време кога се молчи; време кога се мрази; време за војна.” Зборовите му зазвучеле познато на Исак, но тој не можел да се сети каде ги чул или прочитал. Оттогаш Мор Алварес веќе не сонувала, и престанала да праќа писма, се надевала само на тоа еден ден да се најде топол дом за нив – за децата Фернандо, Мигел, Марија Клара, за маж ѝ Исак и за неа. А одговорот на сите нејзини писма стигнал еден месец по нејзината смрт во Нант, Франција, во 1616 година. Одговорот се викал Сара и била ќерка на нејзиниот брат Габриел. Додека Сара му објаснувала дека татко ѝ и двајцата други браќа на Мор Алварес биле по тешки мачења убиени од инквизиторскиот суд, Мигел Деспиноса, тогаш тукушто преименуван во Мишел Д'Спиноса, гледал во отсуството на прстите на десната рака на неговата братучетка. Забележувајќи ја неговата збунетост, Сара ја подигнала обеспрстената рака во висина на неговите очи и рекла: „Ги отсекоа за да не можам да ги вртам страниците на 'Талмудот' што го најдоа под мојата перница”. Неколку дена подоцна, засекогаш заминувајќи од Нант, Мишел Д'Спиноса долго гледал од бродот кон пристаништето, сè додека не ја изгубил од вид обеспрстената рака на Сара како му мафта за збогум. Во Ротердам тој по трет пат добил име, Михаел Спиноза, кое го носеше до смртта, и во тој град имал претчувство дека Холандската Република ќе биде негово престојувалиште сè додека е на земјата. Еден ноемвриски ден 1622 година се преселил во Амстердам, и се оженил со Рахела, ќерка на неговиот чичко Авраам. На крајот од следната година им умрело првото дете пред да наполни осум дена, а во пролетта 1624 и второто при самото раѓање. Рахела потоа тешко се разболела и станувала се послаба и послаба, па наскоро, кога седнувала пред вратата од куќата, морала да става камења во џебовите за да не ја одвее ветрот. Умрела едно февруарско утро во 1627 година, а луѓето кои го капеле нејзиното мртво тело раскажуваа дека било полесно од крило на галеб. Михаел уште со самото доаѓање во Амстердам започнал да се занимава со трговија потпомогнат од неговиот чичко Авраам Спиноза. Една година по смртта на Рахела, Михаел Спиноза се оженил со Хана Девора Сењор, ќерка на Барух Сењор и Мариа Нуњес. Во 1629 година им се родила ќерката Мирјам, една година подоцна синот Исак, а на дваесет и четврти ноември 1632 година уште еден син. Човекот кој ова декемвриско утро 1632 влегува во синагогата Бет Јаков е Михаел Спиноза, а осум дена старото дете кое го носи во храмот за да биде обрежано и да му биде дадено име сум јас. Во синагогата ќе ме запишат како Бенто Спиноза, така ќе ме викаат и дома и под тоа име ќе бидам трговец, како Барух ќе бидам запишан во училиштето Талмуд Тора, и на тоа име ќе му биде издаден херемот со кој ќе биде прогласено моето екскомуницирање од еврејската заедница, по херемот луѓето ќе ме викаат Бенедиктус, а сите имаат исто значење – благословен – првото на португалски, второто на хебрејски, третото на латински. Во моето детство светот почнуваше со еден квадрат. Низ тој квадрат - прозорецот кој се наоѓаше на една од таванските соби од нашиот дом - полека се ширеше светот: низ гранките на багремите се гледаше каналот кој течеше паралелно со улицата пред куќата во која живеевме. Малку в лево од нашиот дом имаше мост кој го поврзуваше Хауртхрахт, на чиј фронтален средишен дел живеевме, со Влоунбурх. Погледот низ прозорецот од таванската соба на нашиот дом дофатуваше неколку куќи кои се наоѓаа преку каналот: во една од нив беше сместена Бет Јаков, синагогата во која на осмиот ден по моето раѓање бев обрежан и ми беше дадено името, а веднаш до синагогата се наоѓаа две куќи кои еврејската заедница ги изнајмуваше и во кои беше сместено училиштето Талмуд Тора. Нашиот дом се наоѓаше во куќата која ја изнајмувавме од Вилем Кијк, трговец со свила, и многумина се прашуваа зошто Михаел Спиноза, кој беше не многу богат трговец, имаше решено да живее на Хауртхрахт, а не во Влоунбурх, каде што живееја посиромашните Евреи. Куќата во која живеевме имаше четири простории: на приземјето имаше просторија во која јадевме и просторија во која го минувавме денот и на чие среде се наоѓаше црвениот ледикант - големиот кревет со завеси. На поткровниот кат во една просторија татко чуваше некои од вината кои ги продаваше во неговата продавница, а во другата просторија спиевме ние, децата. Низ прозорецот на таа соба почнуваше светот во моето детство, и погледот кој минуваше низ тој прозорец можеше да види парче небо, една улица, дрворед багреми, еден канал, еден мост преку каналот, и неколку куќи од другата страна на каналот, во кои се наоѓаа синагогата и училиштето. Подучувањето на религијата, кое почнуваше за еврејските деца уште во родните домови, продолжуваше токму во тие куќи - најпрво во синагогата (помнам кога првпат влегов таму: младиот рабин Абоаб де Фонеска ги движеше своите прсти по харфата, додека хорот пееше љубовна песна за младоженецот Израел и неговата невеста Сабат), а потоа во училиштето. Го помнам ликот на татко на денот кога ме носеше за првпат во синагогата и на денот кога тргнав во училиште - посакуваше да бидам рабин. Во нашиот дом се зборуваше португалски, шпанскиот беше познат бидејќи беше јазик на литературата, хебрејскиот затоа што беше јазик на светите книги. Подоцна научив и холандски, иако никогаш доволно добро за да го користам при пишување. Кога имав шест години се роди брат ми Габриел. По неговото раѓање, мајка ми, за која татко велеше дека отсекогаш била болешлива жена, тешко се разболе, и по пет месеци, на петти ноември 1638 година, умре. Оттогаш сè почесто седев покрај прозорецот низ кој почнуваше светот.   Траење Те замислувам како седиш покрај прозорецот и гледаш низ него. Не посакуваше ли во тие мигови времето пред смртта на твојата мајка да се претвори во вечност? Не посакуваше ли, загледан во каналот пред куќата, или преку него, во куќите, или пак над нив, кон небото, не посакуваше ли тогаш секој миг од постоењето на твојата мајка да се претвори во бескрајно траење? * * * Човечкиот род страда од една навидум безопасна болест. Симптомите на таа болест се изразуваат со придавање на карактеристики на вечно и бесконечно на минливите и конечни нешта и настани, или пак копнеж минливите и конечни нешта и настани вечно да траат. Старица го носи својот внук во рацете додека минуваат преку еден од мостовите преку амстердамските канали. Придржувајќи го малиот со десната рака, старицата со левата рака спушта неколку железни парички на дланката на цвеќарката која стои на мостот, и оваа му подава грст темјанушки на детето. Детето гледа во синевината на темјанушките, во тој миг од неговиот свет исчезнува сè - неговата баба, раката на цвеќарката, мостот и водата во каналот, натежнатите облаци и врвовите на куќите - не постои ништо друго освен бојата на неколкуте цвета во неговата рака - и некој дел од него (оној дел кој е во состојба да верува) верува дека овој миг, оваа загледаност во таа синевина вечно ќе трае, дека неговиот поглед засекогаш ќе остане упатен кон темјанушките, и дека синевината на тие темјанушки се протега сè дотаму до каде што постои просторот; старата жена која го држи во рацете знае дека сето тоа ќе трае само миг, кај неа постои само копнеж еден таков миг да може да се продолжи до бесконечност, и бојата на темјанушките да може да се разлее до бескрај. Бабата и внукот стигнуваат до Новата Црква, а потоа продолжуваат понатаму по улицата, минуваат покрај куќите со жолти фасади. Крај една од нив, онаа со црвена врата крај чиј праг спие мачка, детето ги испушта темјанушките од раката, додека носен во рацете на баба му продолжува понатаму. Цвеќињата паѓаат на главата на мачката, таа се буди и гребе со шепите по црвената врата, зад таа врата едно дете кое тукушто го напушта детството лежи на креветот покриено со чаршав и мастурбира за првпат во својот живот; во мигот на ејакулација помислува дека задоволството вечно ќе трае, исто како и имагинарните слики во неговата глава кои го побудуваат на мастурбирање. Во соседната куќа едно момче, бидејќи леворако, со десната рака ги врти страниците на „Разликите меѓу машкото и женското тело” од Андреас Весалиус, загледувајќи се во цртежите, а со левата минува по својот полов орган, но знае дека задоволството ќе мине, дека ќе треба да ги избрише рацете внимателно, а потоа и течноста од подот, да ја затвори книгата и да оди во училиште. И додека се облекува за да појде во училиштето, помислува колку прекрасно би било наместо да ги слуша предавањата на учителот за смртта на Исус на крстот и неговото воскреснување, да може да мастурбира вечно, а сликата на голата жена, која со едната рака си игра со плетенките, а другата ја држи на колкот, од „Разликите меѓу машкото и женското тело”, да се протега до бескрај, заземајќи го просторот на неговиот дом, улицата која води до училиштето, самото училиште, да се протега и потаму, преку целиот Амстердам да се протегаат тие гради и колкови, и натаму, до Голготата, и уште потаму, до ѕвездите и зад нив. Потоа, додека оди кон училиштето, момчето минува крај една куќа во која лежи болен човек. Човекот страда не толку од болките на болеста, колку од стравот дека таа болка ќе трае вечно. Само едно нешто го плаши повеќе од вечната болка - а тоа е помислата дека по болеста ќе следи смрт, за која верува дека ќе се протега до крајот на вечноста; за него смртта не е само миг. Болеста, реков, се чини сосем безопасна, но всушност е смртоносна. Поточно, тоа е единствената смртоносна болест. Сите останати болести го убиваат смртното во човекот, оваа болест го убива во човекот она што е бесмртно. Останатите болести го разоруваат човековото тело, оваа болест ја разорува можноста човекот да го спознае вечното и бескрајното и со тоа да стане дел од вечноста и бескрајот. Сè што е пократко од вечност е недостојно човек да го минува времето занимавајќи се со него, сè што е помало од бескрај е недостојно за човек да го троши своето тело во негово просторно истражување. Единственото нешто кон што треба да се стреми човечкото суштество е осознавање на бескрајната и вечна супстанција. Една година по смртта на мајка тргнав во училиштето Талмуд Тора. За учењето во првите четири одделенија, од кои секое траеше по две години, не требаше да се плаќаат пари, па затоа нив ги завршуваа деца и од богатите и од сиромашните семејства. Првото одделение го изучував кај Мордехаи де Кастро, и во тие две години учевме да го читаме молитвеникот. Следните две години Јосеф де Фаро нè учеше да ја читаме „Тората” на хебрејски. Во третото одделение Авраам Барух нè учеше да преведуваме делови од Тората, и изучувавме толкувања на Тората. Потоа, во следните две години, Салом бен Јосеф ни говореше за книгите на пророците. Едно утро, кога имав девет години и бев на крајот од првото одделение, татко рече дека одново ќе се ожени: жената која дојде во нашата куќа и спиеше со татко на креветот на кој умре мајка се викаше Естер. Беше молчалива, тукушто беше пристигнала од Лисабон и до смртта не научи ниту еден друг јазик освен португалскиот, како што и ние не научивме ништо повеќе за нејзиниот живот. Во Амстердам ја беше довела сестра ѝ Маргриета, која од поодамна беше дошла тука, и ја посетуваше Естер понекогаш во нашата куќа, но и двете кога беа заедно времето го минуваа во молчење, како да немаа што да си кажат, а сигурно не сакаа да се сеќаваат на минатото. Часовите во училиштето започнуваа во осум наутро и траеја до единаесет, кога ѕвончето го обележуваше нивниот крај. Потоа одевме дома да јадеме и да се одмориме, во два часот одново се враќавме во училиштето, а вечерта одевме во синагогата на вечерна молитва да пееме псалми. Во петтото одделение Исак Абоаб нè подучуваше за „Талмудот”, секојдневно изучувавме по еден закон од „Мишна” и неговиот коментар од „Гемара”. Во текот на двете години од шестото одделение со Саул Леви Мортеира, главниот рабин на заедницата, ги изучувавме „Гемара” и „Тосафот”, и коментарите на Маимонид. Кога во септември 1649 година почина мојот постар брат Исак, татко сфати дека јас нема да можам да изучам за рабин, затоа што немаше доволно пари да плати за школувањето, а уште повеќе затоа што некој мораше да му помага во водењето на продавницата. Така од момче кое требаше да стане рабин станав продавач во продавницата на татко. Сепак, продолжив да ја проучувам „Тората” во групните комунални училишта кои одржуваа средби еднаш неделно, а во нив предаваа рабини кои веќе ми беа учители за време на моето школување во училиштето Талмуд Тора. Во едното од нив, Кетер Тора (Круната на Законот), предавањата ги држеше Раби Мортеира, а во другото, Тора Ор (Законот е Светлост), Раби Абоаб. Татко чувствуваше некаков грев што не може да најде пари да го плати моето школување за рабин, и што морав да му помагам во работата наместо да се школувам, па затоа го имаше замолено раби Менасе бен Израел, авторот на „Надежта на Израел”, да ми дава приватни часови. Тој беше различен од другите рабини, имаше одлични познавања од кабалата и нееврејската философија. Од него добив примерок од „Пре-Адамитите” од францускиот калвинист Исак Ла Пејрер, во која се тврдеше дека имало луѓе и пред Адам и Ева, дека Мојсеј не ја напишал Тората туку дека таа е составена од повеќе луѓе, и дека светот е многу постар од шест илјади години. Прашањата кои произлегуваа од моите разговори со Раби Менасе подоцна им ги поставував на Раби Мортеира и Раби Абоаб за време на нивните предавања, и тие остануваа збунети. Прашував дали по смртта продолжуваме да постоиме во потполност онакви какви што сме, а тие одговараа дека продолжува да живее нашата душа додека пак телото умира, по што јас прашував дали душата продолжува да постои во целост онаква каква што е, и тие одговараа дека секако душата продолжува да постои онаква каква што е во целост, бидејќи душата е неделива, по што јас прашував дали тоа значи дека во неа остануваат и сите стравови, страсти и зли мисли, а рабините не знаеја веднаш да одговорат, па даваа некои одговори со полуотворена уста. Наскоро престанав да одам во Кетер Тора и Тора Ор, затоа што веќе не ме интересираше зошто кога некој принесува говедо или овца за спасение, како свој дар на Господа, жртвата треба да биде без недостаток, туку ме интересираше природата на човечкото суштество и каква е неговата улога и каде е неговото место во природата; не ме интересираше ни зошто седум дена по Пасха треба да се јаде бесквасен леб, туку каква е врската меѓу човечкото суштество и природата; и не зошто кога браќата живеат заедно, и едниот од нив умре без пород, жената на умрениот треба да се омажи за деверот свој, туку ме интересираше можноста човечкото суштество да освои потполна слобода и начините за нејзино освојување. Во јуни 1650 година мојата најстара сестра Мирјам се омажи со Самуел де Казарес, кој учеше за рабин кај Раби Мортеира. Една година подоцна, раѓајќи го синот Даниел, Мирјам умре, и Самуел се ожени со мојата помала сестра Ребека. На крајот од октомври 1653 година почина и последната сопруга на татко, Естер, а по пет месеци почина и тој. Оттогаш јас почнав да ја водам продавницата, а Габриел ми помагаше. Беше тоа тешко време за нас, во продавницата доаѓаа сè помалку купувачи, а и еден од бродовите кои требаше да донесе роба беше пресретнат од пирати. Таа зима имавме малку храна и недоволно дрва за огрев. Сепак, имаше можеби и по едно чудно задоволство во сета таа немаштина, веројатно затоа што отсекогаш ми беше одбивно да работам со пари, ја мразев таа средба на моите прсти со металот или хартиите на кои беше втисната вредност, посакував да ги земам со марамче или со пинцета, и во тоа време некако се радував што ретко ги допирав. Жителите на Амстердам ги паметеа втората половина на 1654 и првата половина на 1655 година по чумата; за десет месеци умреа седумнаесет илјади луѓе, или - секој десетти човек во градот. Градот беше неколку месеци затворен - само малку од порачаните нешта можеа да влезат во Амстердам, и неколку недели нашата продавница не работеше. Мислата како да се преживее не ме оддалечи од мислите за Бог, за постоењето, за потеклото на страстите, затоа што додека седев во аголот од продавницата во која со часови никој не влегуваше, и го слушав кркорењето на моите празни црева, ги мерев и премерував разликите меѓу ситоста и гладта, меѓу лакомоста и одбивањето да се земе нешто. Во периодите пак кога имаше доволно купувачи и кога по градот не владееше болест, помислував дека работата во продавницата сè повеќе и повеќе ќе ме оддалечува од книгите, сè додека не ме претвори во продавач кој чита книги пред заспивање, и ја криев од себе таа помисла, бидејќи науката и размислувањето за Бог ги сметав за единственото задоволство кое е вредно. А потоа и си признав себеси дека веројатно ќе останам продавач сè до крајот на животот, се обидував да се помирам со таквата иднина сè додека една вечер пред нашата продавница не го запознав Франсискус фан ден Енден. Беше тоа на самиот крај од 1655 година, и јас ја заклучував вратата на продавницата, кога зад себе чув како некој вели: „Господине, затворате?” „Да,” реков, вртејќи се кон човекот кој ми го беше поставил прашањето, а кого светлината од уличниот фенер го осветлуваше одзади, така што не можев да му го видам лицето, туку само контурите на неговата ниска фигура – раката која ја чешаше ќелата и ногата која потцупнуваше по улицата. „А јас токму сакав да купам суви смокви и вино.” „Жалам, време е да одам дома,” реков изморено. „Млад господине, јас за суви смокви и вино сега би дал не само пари, туку и педесет стиха од 'Метаморфозите' на Овидиј и првиот чин од 'Евнусите' на Теренциј.” Забележувајќи ја мојата збунетост, додаде: „И пет писма на Сенека”. Се насмевнав и ја отклучив продавницата. Таа вечер ја минав кај Франс фан ден Енден. Беше тоа вистински чудак: во младоста влегол во језуитскиот ред во Антверп, каде што беше роден, затоа што, барем така тврдеше, бил решен да го мине сиот живот во посветеност на Бог и откажување од световните задоволства. Две години по замонашу-вањето бил исфрлен од редот откако се прочуло дека често ја посетувал жената на едно високо воено лице, додека маж ѝ бил во војна. Стравувајќи дека воинствениот сопруг на неговата љубовница ќе му ја симне главата кога ќе се врати од бојното поле, Франс заминал од градот и се вратил две години подоцна со диплома од некоја језуитска академија, па почнал да предава литература и латински и грчки јазик во Антверп. Откако се стекнал со почит меѓу жителите на својот роден град, тој одново бил примен во монашкиот ред како покајник, и тоа било прославено како враќање на блудниот син. Но одново, бидејќи заведувал жени и ќерки на видни луѓе од Антверп, а освен тоа поткраднувал од касата во која верниците оставале пари, бил размонашен. И одново исчезнал од градот, а кога се вратил тврдел дека станал доктор по медицина, но никој во градот никогаш не дознал каде се стекнал со докторска титула. Франс најчесто, како што самиот признаваше, и беше бескрајно мил во својата искреност со која ги откриваше сите ѓаволштини кои ги беше направил, ги лекувал болните со чудни совети, а живи останувале единствено оние кои не се придржувале до нив. Кога имал четириесет години се оженил со Клара Марија Вермерен, а една година подоцна, во 1643, им се родила ќерка, на која ѝ дале име какво што имала и мајка ѝ – Клара Марија. Бргу по нејзиното раѓање, откако еден пациент на Франс починал додека го практикувал неговиот совет да мине на покривот од својата куќа цела ноќ среде зима за да му мине настинката, семејството Фан ден Енден се преселило во Амстердам, каде што на двапати им се родиле близнаци, од кои преживеале Адријана Клементина и Маријана. Многупати ја имав чуено животната приказна на Франс фан ден Енден, тој уживаше да ја раскажува, и секогаш ја раскажуваше различно, но уште кога ја чув за првпат, таа прва вечер од нашето познанство во неговата куќа во самиот центар на Амстердам, јас знаев дека ќе бидеме пријатели и помислив, додека ги слушав лудориите на неговиот живот, дека тој е веројатно единствениот човек од кого во тој миг сакав да научам нешто. Таа прва вечер од нашето познанство кај Франс се беа собрале неговите млади пријатели на кои тој им даваше часови по латински, од што го издржуваше семејството откако со галеријата и продавницата за книги, сместени во приземјето на неговата куќа, не успеал да заработува доволно пари. Откако го раскажа својот животен пат, кој останатите го имаа чуено многу пати пред тоа и го поправаа кога грешеше намерно или случајно, Франс почна да зборува за лингвистиката, потоа за теологијата – објаснуваше дека вербата во Бог е во потполност лична работа и дека не може да биде водена од институција или авторитет, а дека врв на побожност е длабоката љубов кон Бог и кон ближниот свој, и дека во таквата љубов е содржана есенцијата на „Тората” и на книгите на пророците, како и на „Евангелијата”. И кога, сиот црвен во лицето а уште поцрвен во ќелата, говореше за љубовта кон Бог мафтајќи со рацете, во собата влезе едно русокосо девојченце со насолзени очи, за кое подоцна ми кажаа дека е неговата најмлада ќерка Маријана. „Тато, умре Исус,” рече девојчето и, почнувајќи да плаче гласно, му се фрли на татко си во прегратка. „Што да се прави, малечка моја, таков е животот,” рече тој галејќи ја по русата коса. „Ама тато, јас сакам Исус секогаш да е со нас,” едвај успеваше да каже девојчето низ солзи. „Ех, тука ни Господ не може да стори ништо. Освен тоа, помисли дека тој беше веќе многу стар и забите му беа паднати: не можеше ни да јаде.” Еден од пријателите на Франс, забележувајќи ја мојата збунетост, ми објасни дека Исус било името на едно од кучињата во домот на семејството Фан ден Енден. Веќе од следниот ден јас почнав да доаѓам на часови по латински кај Франс, и во неговиот дом ги читавме Хорациј, Вергилиј, Овидиј, Петрониј, а тој често нè тераше не само да ги рецитираме делата во оригинал, туку и да ги глумиме. По часовите разговаравме за теологија, литература, музика, философија, и јас преку Франс се запознав со учењата на Френсис Бекон, Џордано Бруно, Макијавели, Хобс, Томас Мор и Рене Декарт. Во куќата на Франс го запознав Јарих Јелез, кој некогаш бил трговец со зачини и суво овошје, а потоа ја продал продавницата и сега беше посветен само на философијата и теологијата. Тој ме запозна со Јан Риаверц, кој имаше книжарница и печатница, и со Симон де Фриц, кој ми остана пријател до крајот на животот. Франс сè поретко имаше време да држи часови по латински, бидејќи во тоа време се имаше посветено на изучување на толкувањата на Исак Слепиот на „Талмудот”, па затоа го заменуваше неговата ќерка Клара Марија, која и покрај тоа што имаше само дванаесет години, латинскиот го знаеше подеднакво добро како и Франс. Се родила со десната нога пократка од левата, но кога чекореше кривењето не беше забележливо со поглед - слухот ја дофаќаше различната дикција на нејзините чекори. Со поглед беше забележлива бавноста со која како да сакаше да му се спротивстави на протокот на времето. Франс ја учел холандски и француски од самото раѓање, на пет години почнала да учи латински, на шест англиски, а на седум шпански. Едновремено учела да свири на лаута и чембало, а бидејќи татко ѝ имал галерија, сликарите кои ги продавале своите дела кај него ја подучувале и да црта. Ја запознав кога имаше дванаесет години; веќе една година држеше часови по латински. Прво што забележав кај неа беа нејзините чудесни очи: левото имаше некаква запрашаност која започнуваше со ирисот и продолжуваше сè понатаму во зеницата, десното око зрачеше со сезнаење - погледот започнуваше длабоко од зад зениците, од зениците се ширеше по ирисот и продолжуваше до дното на она што го гледаше; така погледот на соговорникот беше вовлекуван во левото око на Клара Марија, таму од него се бараше одговор, погледот на десното око на Клара Марија влегуваше во окото на соговорникот, и таму ги дознаваше одговорите. Немаше пријателки со кои би плетела и везела под тремот во топлите попладниња, или пак во куќата кога е студено; не беше тоа заради некаква вљубеност во самотијата - во Амстердам едноставно не можеше да најде девојки кои би ѝ одговориле на она што сакаше да го праша, и кои би ја прашувале за она за што сакаше да биде прашувана. Кога не држеше часови по латински, читаше книги нишајќи се во столот за лулање, разговараше со рибите сместени во аквариумот во аголот од нејзината соба, или пак свиреше на лаута или на чембалото на кое беше изгравирано: „Musica Laetitiae Comes Medicina Dolorum ” („Музиката е придружник на радоста и лек за страдањето”). Понекогаш исчезнуваше од дома со часови, а потоа се враќаше приквечер, со џебови полни жолти лисје, ако беше есен, или пак со цветови, ако беше пролет или лето. Мајка ѝ беше престрашена затоа што некоја гледачка на тарот карти ѝ беше рекла дека најстарата ќерка ќе се омажи за човек кој нема да го сака и кој нема да ја сака, и со кого нема да има деца. Стравувањата завршија кога почина мајка ѝ:, а претскажувањето беше заборавено. Часовите секогаш ги започнуваше невообичаено: ми го раскажуваше на латински сонот што го беше сонувала претходната ноќ. Тркалање на зборовите Ја сонуваш ли, Спиноза? Сонуваш ли за неа? Додека те подучува за конјугациите и деклинациите, додека ги изговара зборовите чие значење се уште не го знаеш, те возбудува ли начинот на кој се тркалаат гласовите по нејзиното грло засилувајќи се нагоре кон устата, вообличувајќи се меѓу нејзините усни, влегувајќи во твоите уши? Сонуваш ли како тркала низ грлото и други гласови, како те довикува, како го изговара твоето име не само кога те опоменува дека таа и таа именка не е во тој и тој падеж, туку и кога се буди и кога заспива? Сонуваш ли дека го шепоти твоето име? Сонување и јаство Чудно е тоа, ___________, но јас престанав да сонувам уште во најраното детство. Оној кој сонува, сонува поттикнат од афектите, а јас животот го посветив на спознавање на афектите и нивно надминување. Наскоро, откако Клара Марија почна да ме подучува латински, почина нејзината мајка. Кај неа немаше никаков знак на тага, и заради тоа почнав да ја почитувам уште повеќе. Ја почитував можеби повеќе заради контролата на чувствата отколку заради знаењето што го имаше, бидејќи солзите и страдањето секогаш ги поврзував со луѓето кои не можат да го слушнат повикот на спознанието, па наместо да се посветат на откривање на најдлабоките вистини, тие се препуштаат на афектите. Само едно нешто се смени кај Клара Марија по смртта на нејзината мајка - сè почесто излегуваше од дома без да му каже на Франс каде оди, и не се враќаше со часови. Едно попладне тргнав со Клара Марија. Дојдовме до последната куќа на Амстердам, а потоа продолживме понатаму, каде што патиштата водеа некаде далеку кон хоризонтот, а облаците се распрснуваа по небото. Слушав како нашите чекори ја расекуваат тишината, која стануваше сè поретка и поретка бидејќи Клара Марија, иако накривнувајќи, сè побрзо и побрзо чекореше, а и јас по неа. Потоа ја слушнав Клара Марија како повторува: „Која сум јас? Клара Марија. Која сум јас? Клара Марија. Која сум јас? Клара Марија...” Ја слушав како го повторува истото прашање и го дава истиот одговор додека чекореше сè побрзо и побрзо, накривнувајќи, и сè побргу и побргу се прашуваше и си одговараше: „Која сум јас? Клара Марија. Која сум јас? Клара Марија. Која сум јас? Клара Марија...” Потоа, исцрпена од трчањето, или од прашувањето и одговарањето, падна на земјата, но не престана да се прашува и да си одговара: „Која сум јас? Клара Марија...” Тоа себепрашување и одговарање почна да заличува на измачување, како да прашуваше и одговараше додека некој ѝ ја камшикуваше душата. Очите ѝ беа затворени, ги стегаше цврсто очните капаци како да се плашеше дека ќе испушти нешто низ зениците. Потоа неколкупати едно по друго се прашуваше „Која сум јас?” без да го каже своето име, место кое испушташе некакво болно издишување, како обезгласен крик. Стоев покрај нејзиното тело и ја гледав. Престана и да се прашува. Изразот на измаченост што го имаше нејзиното лице го замени израз на рамнодушност. Очите и натаму ѝ останаа затворени, но повеќе не во грч - очните капаци некако ѝ се опуштија. Полека и устата благо се развлече во насмевка, ги полуотвори очите, ме гледаше со некаков чуден поглед што минуваше низ мене и завршуваше, пет чекори зад мене. Рече: „Толку е чудно. Постои миг во кој, ако доволно длабоко се прашуваш кој си и ако доволно високо си го изговараш името, ако целиот се претвориш во тоа прашање и во тој одговор, ќе го заборавиш своето име, веројатно затоа што името е лажен одговор на прашањето: Која сум јас? А потоа ќе го заборавиш и прашањето, не ќе можеш да го најдеш ниту тоа Која сум јас? во својот ум за да можеш да се запрашаш, веројатно затоа што со тоа прашање, со тоа Кој сум јас? не се стигнува до она што е јас. И тогаш настапува еден толку чудесен миг, кога ги губиш и одговорот и прашањето, тогаш имаш чувство дека ги губиш и сите оние нешта за кои веруваш дека си ти, а не си, и тогаш стануваш ти, тогаш постоиш во себе.” * * * Посакуваше ли да се прашуваш кој си ти? Посакуваше ли да си повторуваш до бесвест: Кој сум јас? Те замислувам како трчаш по ливадите кои започнуваат онаму каде што завршува Амстердам, додека Клара Марија, накривнувајќи, брза по тебе, а ти ги повторуваш наизменично прашањето и одговорот - најпрво еднолично како кога се собува човек или како кога мие раце, потоа со забрзаност, па со некаква истоштеност, па со вџашеност, и на крајот ги губиш прашањето и одговорот, се губиш самиот во „Кој сум јас?” и во своето име, наоѓајќи се себе, наоѓајќи го јас. * * * Кое јас, __________ ? Она што го нарекуваме јас е само идејата за нашето тело и нашата душа кога претрпуваат делување предизвикано од други тела и други души. Јас ја слушав и гледав Клара Марија како трча и се прашува и одговара „Која сум јас? Клара Марија,” и би можел да поверувам дека јас бев оној кој ја гледаше и слушаше Клара Марија, и кој се прашуваше зошто таа го правеше она што го правеше. Исто така можев да верувам дека јас сум оној кој учеше латински кај Клара Марија, и оној кој беше екскомунициран од еврејската заедница, и оној кој се роди една ноемвриска ноќ; но, кое поточно од сите овие јас бев навистина јас? Ниту едно од нив. Затоа што согледувањето на себе во еден определен дел од времето и во однос со извесни ограничени нешта е погрешно сознание за самиот себе. Вистинското сознание за себе човек го добива во оној миг кога ќе го согледа своето јас без влијанието кое врз него го извршило „Која сум јас? Клара Марија,” на тринаесетгодишното девојче; без гневот заради екскомуникацијата; без збунетоста на првиот училишен ден и при првото влегување во синагогата; без болката што сум ја имал при моето раѓање. Вистинското јас се појавува кога човек ќе се согледа себе без сите влијанија кои врз него биле направени, без секоја идеја, без секој допир, звук, мирис, вкус, видена форма, кои минале низ неговите сетила во текот на сиот негов живот; кога ќе се согледа себе надвор од времето и без соодносот на тоа јас со други, туѓи јаства - ете тогаш ќе го спознае човекот своето јас, ќе го согледа во неговиот соодност со Бог - вечната и бескрајна супстанција. А наивните доживувања на Клара Марија, она што таа го нарекуваше постоење во себе како последица на губењето во прашањето „Која сум јас?”, всушност беше последица на заморот. Потоа таа стана, па ги стави своите прсти на моите образи. „Почувствувај колку се студени,” рече. * * * Посакуваш ли овој миг со Клара Марија да трае вечно, Спиноза? Нејзините студени прсти на твоите образи. До крајот на постоењето. И понатаму. * * * Секое траење има свој крај. Вечни се единствено супстанцијата, есенциите и атрибутите. Супстанцијата е она што во себе е, и што со помош на себе се сфаќа. Оваа супстанција е Бог - битие апсолутно бескрајно, супстанција која се состои од бескрајно многу атрибути, од кои секој ја изразува вечната и бескрајна суштина. Супстанцијата е еднаква на Бог, Бог е еднаков на супстанцијата; надвор од Бог нема супстанција, надвор од супстанцијата нема Бог. Значи, постои само една супстанција (Бог), која е причина самата на себе, која ги проникнува сите свои делови, и освен таа супстанција и нејзините состојби и модификации не постои ништо друго во природата на нештата. Супстанцијата има бескрајно многу атрибути, и секој од нив ја изразува есенцијата на супстанцијата. Од бескрајно многуте атрибути ние можеме да спознаеме само два: Мислењето и Протегањето. Овие два атрибути се во постојана поврзаност. Од секој атрибут произлегуваат бескрајно многу модуси, кои се модификации, состојби на супстанцијата; модусите се поединечните нешта низ кои се манифестира супстанцијата, а произлегуваат од атрибутите како што атрибутите произлегуваат од супстанцијата. Сè што произлегува директно од супстанцијата и атрибутите одново е бескрајно и вечно - а такви се и бескрајните и вечни модуси: од атрибутот на Протегањето произлегува модусот на движењето и мирувањето, од атрибутот на Мислењето произлегува модусот на бескрајниот разум, а од средбата на двата атрибута произлегува изгледот на целиот универзум. Бескрајниот и вечен модус на мирувањето и движењето е збир на сите тела, кои се конечни модуси, и во себе ги содржи сите движења и мирувања. Бескрајниот и вечен модус, кој е бескраен разум, ги содржи во себе сите поединечни идеи. Бескрајниот и вечен модус, кој се нарекува изглед на целокупниот универзум, ја содржи во себе целината на светот, и е збир на законите на односите меѓу минливите и ограничени модуси. Значи, _____________ , дојдовме до минливите и ограничени модуси, кои за разлика од вечните и бескрајни модуси кои се три на број, ги има безброј - онолку колку што има минливи и ограничени тела на светот. Погледнато преку атрибутот на Протегањето модусите се тела, погледнато преку атрибутот на Мислењето модусите се идеи. Така изгледа падот од совршеното во несовршеното: од супстанцијата настануваат атрибутите, од атрибутите настануваат вечните и бескрајни модуси, од вечните и бескрајни модуси настанува безбројот минливи и ограничени модуси - тела. Совршенството е природата која создава, а тоа се супстанцијата и атрибутите, а несовршенството е природата која е создадена - модусите. Природата која создава може да биде сфатена единствено преку себе самата, создадената природа може да биде сфатена единствено преку супстанцијата. А колку и да се продолжи тој миг, Клара Марија еден ден ќе мора да ги спушти своите премрзнати прсти од моите образи. Еден ден, не толку долго по тој миг, ќе ги нема ни нејзините прсти, ниту пак моите образи. И затоа само вечноста е достојна да ѝ го посветиме нашето размислување. * * * Па зарем тоа што по толку кратко ќе исчезнат и нејзините прсти, и твоите образи, зарем таа краткотрајност не е уште една причина повеќе да се застане покрај минливите нешта, наспроти посветувањето на вечноста, која и без размислувањата на минливите битија за неа, е вечна? Не мислиш ли дека е поважно да се мине животот размислувајќи за прстите на Клара Марија, отколку за вечноста на супстанцијата? ВТОРА НИШКА Херем Човекот кој таа априлска вечер 1656 година се појави во домот на Франс фан ден Енден се викаше Аксипитер Бигл. Според неговите кажувања, се родил триесет и шест години порано во Македонија, една од провинциите на Отоманското царство. Турците имале обичај да ги одземаат децата од мајките во неговите краишта, потоа ги носеле во Истамбул, им ја менувале верата во муслиманска, им го менувале името, и им зборувале само на турски за да го заборават мајчиниот јазик. Потоа ги обучувале да бидат најсурови воини, па ги праќале во нивните родни краеви да се борат против своите луѓе. Не паметеше колку години имал кога го грабнале од дома, но претпоставуваше дека немал повеќе од пет. Во Истамбул научил турски јазик а го заборавил сопствениот, бил сунетисан и учел „Куран” и така ја напуштил православната христијанска вера, му го дале името Мехмед, а го заборавил името со кое мајка му го викала. Од својот мајчин јазик запомнил само два збора - јастреб, според птицата што ја припитомил кога бил дете, и која му слетувала на главата и со клунот му го чешкала темето; и Бигла, планината на чии падини се наоѓало селото во кое бил роден. Освен што Турците го учеле да ракува со нож (живо ги раскажуваше вежбањата - прво им давале да касапат мртовци, а потоа ги носеле на места каде што семејствата ги оставале своите немошни остарени членови - Турците ги терале младите воини да им се нафрлаат на старците и на нив да ја вежбаат својата крволочност), еден од младите воини, и самиот од словенско потекло од Македонија, скришум го водел кај кабалистот Моше бен Елохим, кој живеел на брегот на Босфорот, да го научи хебрејски, а му говорел и за „Зохар” и за „Сефер Јецира”. Кога имал шеснаесет години, бил пратен да војува некаде на запад каде со другите воини стигнал по неколку дена јавање - палеле села, силувале, убивале и ограбувале. Едно утро нападнале едно планинско село, секој од воините удрил на по една куќа. Додека Аксипитер Бигл (во тоа време сè уште Мехмед) гледал како гори куќата што ја запалил, а во дворот веќе се ладеле три тела кои ги погубил, еден јастреб му слетал на главата и му го почешкал темето; тогаш младиот воин сфатил дека ги убил мајка си и браќата. Вечерта се разбудил, ги убил останатите воини, и со јастребот на глава заминал на коњ кон југ. Јастребот повремено летал и му давал правец кон каде треба да одат за да стигнат до море; од Македонија стигнале во Грција, во Солун го продал коњот бидејќи му биле потребни пари да патува со брод, и еден четврток со својот јастреб стигнал во Венеција. Во Италија пријателувал со кабалистите, и преку хебрејскиот го научил латинскиот и го сменил името во Ацципитер (на латински - јастреб) Бигл (според планината на која бил роден), а кога му умрел јастребот додека тој размислувал дали засекогаш треба да остане во Венеција, тоа го сфатил како знак дека одново треба да патува - па во Лајпциг, Париз и Лондон се запознал и со знаењата на розенкројцерите и масоните. Раскажуваше и за неверојатните авантури што ги имал во овие градови, но имаше нешто многу поинтересно кај него од сиот негов живот. Тоа беше неговото учење - навидум мешавина на учењата на кабалистите, розенкројцерите и масоните, но сепак многу поразлично. Тврдеше дека имало луѓе и пред Адам и Ева, што не беше необично - тоа го тврдеше секој умен човек кој не се плашеше од религиозните фанатици, но тој велеше дека првите луѓе настанале од мајмуни. Нè уверуваше дека внимателното споредување на човечкиот и мајмунскиот скелет и на мајмунските и човечките органи би довеле секого до ист заклучок. Објаснуваше дека Бог најпрво создал едно зрно материја, и од тоа зрно настанало сè. Тоа зрно експлодирало со огромна топлина, заради експлозијата се ширело до крајните граници дозволени од Бог, а при средбите на најситните тела, невидливи со голо око, настанувале сè поголеми и поголеми тела. Ширењето траело милион години, и кога завршило, започнало ладењето на создадените облици: Земјата и другите небески тела. Аксипитер Бигл од Амстердам замина два дена подоцна, велејќи дека оди таму каде што најмногу треба да се рашири неговото учење - во Мадрид, срцето на Инквизицијата. Не можев да верувам во она што го кажуваше Аксипитер Бигл, затоа што не верував во ништо што не можев самиот да го испитам. Но сепак неговите идеи ми се чинеа интересни, ги кажував како на шега при разговорите со моите познаници, нив ги вџашуваа таквите тврдења, и за она што го бев зборувал набргу дознаа и рабините. Раби Мортеира едно утро влезе во продавницата и, наместо, како вообичаено, да побара бибер, тутун или пак семе од синап, замоли да биде примен кај мене дома таа вечер. По неговиот глас, по грчењето на неговото десно око и по начинот на кој ја затвори вратата зад себе можев да претпоставам за што сакаше да разговараме. Таа вечер потропа на вратата додека го гледав цртежот на мајмун што го имаше направено Клара Марија фан ден Енден. Ја замолив да го стори тоа за мене, откако ме заинтересира Аксипитер Бигл со неговите идеи за потеклото на човечкиот род; Клара Марија, која црташе подеднакво добро како што говореше јазици и свиреше, го имаше нацртано мајмунот со црвен молив, а изразот на лицето беше како на намќор човек, така што не можеше да се заклучи дали е тоа човек со мајмунски обележја или пак мајмун со човечки израз. Бидејќи знаев дека тоа Раби Мортеира тропа на вратата, го превртев цртежот одопаку на масата и тргнав да отворам. „Ти најдобро знаеш, Барух, колку многу верував во тебе, и тоа што не ќе станеш рабин е само затоа што татко ти немаше доволно пари да го плати твоето школување. Освен тоа, мој најдобар пријател беше дедо ти Авраам, чичкото на татко ти,” велеше, сучејќи си ја брадата со палецот и показалецот. „Но сега, значи последниве неколку недели... Се слушаат чудни работи за тебе, Барух...” „Чудни?” „Па, велат дека тврдиш некои нешта кои не би можеле да се согласат со 'Тората', ниту пак со кој и да е спис на нашите мудреци и пророци.” „Да,” реков. „Би сакал од твоја уста да чујам што им зборуваш на другите млади Евреи.” „Им велам дека имало луѓе и пред Адам и Ева. Дека Бог создал само едно зрно материја, и од него, само по себе, настанало сè во тек на милиони години.” „Значи, за седум дена не е создаден светот?” Фрчеше старецот. „Не се создава така лесно свет,” реков. „Барух!” Викна Раби Мортеира откорнувајќи си со палецот и показалецот неколку влакна од брадата. „Уште да ми речеш, како што велат дека тврдиш, дека човекот настанал од мајмун!” Тогаш го зедов цртежот кој лежеше свртен одопаку на масата, и го приближив до главата на Раби Мортеира. „Погледнете колку сте слични,” реков, гледајќи час во рабинот, час во нацртаниот мајмун. „Како браќа. Како би можеле после едно вакво сознание да тврдиме дека човекот е создаден од Бог, кога е толку очевидно дека настанал од мајмун?” Дланката на Раби Мортеира брзо и силно ме удри по образот. Старецот се сврте и излезе, и повеќе никогаш не се појави во мојата продавница да побара семе од синап, бибер, ниту пак тутун. Една недела потоа рабинскиот совет одлучил да бидам екскомунициран од еврејската заедница, и неколку дена по средбата на членовите на советот одлуката била прочитана во синагогата. Како се одвивал херемот, самиот чин на прогласување на екскомуницирањето, чув подоцна од брат ми Габриел. Верниците во рацете држеле запалени црни свеќи, додека еден од рабините го отворал Табернакулот, допирајќи ги светите книгите на законот. Потоа Раби Мортеира го прочитал текстот на екскомуникацијата: „Господарите на махамадот, веќе подолго знаејќи за злите мислења и дела на Барух де Спиноза, се обидуваа на различни начини и со различни ветувања да го оттргнат од неговите лоши патишта. Но не успевајќи да го натераат да ги промени своите грешни патишта, и, токму спротивно, секојдневно добивајќи сè посериозни информации за богохулната ерес која ја практикува и ја подучува, и за неговите монструозни дела, и имајќи за нив бројни сведоци достојни да им се верува, беа уверени во вистината на оваа работа; и откако сето тоа беше истражено во присуство на почитуваните хахамими, тие одлучија, со нивна согласност, споменатиот Спиноза да биде екскомуни-циран и исфрлен од луѓето на Израел. Со одлука на ангелите и по заповед на светите луѓе, го екскомуницираме, исфрламе, проколнуваме и осудуваме Барух Спиноза, со согласност на Бог, благословен Тој нека е, и со согласност на сета света заедница, и пред овие свети свитоци со шестотини и тринаесет заповеди кои се запишани во нив. Проклет нека е дење и проклет нека е ноќе, проклет нека е кога си легнува и проклет нека е кога се буди. Проклет нека е кога заминува некаде и проклет нека е кога се враќа. Бог нема да го поштеди, туку гневот Божји и зависта Божја ќе чадат околу него, и сите клетви запишани во оваа книга ќе паднат на него, и Бог ќе го избрише името негово од под небото. И Бог ќе го одвои заедно со злото од сите племиња на Израел, според сите клетви напишани во оваа книга на законот. Ви наредуваме никој со него да не комуницира ни писмено ниту пак усно, никој да не живее со него под ист покрив, никој да не му се приближи поблиску од четири лакти, никој да не го чита она што тој го напишал.” Јас уште пред тоа знаев за херемот, така што бев спремен да си заминам од куќата во која живеев со брат ми, бидејќи херемот налагаше сите мои роднини да ги прекинат односите со мене. Заминувајќи од дома со себе зедов дел од моите книги, следниот ден носачи ми го донесоа останатиот дел од книгите и големиот црвен ледикант на кој мајка нè роди и Исак, и мене, и Ребека и Мирјам и Габриел, и на кој и таа и татко умреа. Отидов да живеам кај Франс фан ден Енден, кој уште кога низ Амстердам се говореше дека може да бидам екскомунициран, ми понуди да се преселам кај него доколку морам да заминам од својот дом. Некој ми кажа дека од натписот над нашата продавничка – Бенто и Габриел Спиноза – беше избришано моето име, но јас никогаш не отидов да го видам тоа. Не го видов повеќе ни брат ми, за кого осум години подоцна некој ми кажа дека заминал за Барбадос. Една вечер во домот на Франс фан ден Енден дојде Самуел Казарес, и рече дека сака да поразговара насамо со мене. Ми кажа дека го пратил Раби Мортеира. Еврејската заедница знаеше во каква положба се наоѓам, и очекуваа да покажам слабост и да се покаам. Ми нудеа илјада гулдени годишно доколку се појавам во синагогата и признаам дека сум згрешил, па да побарам простување. Му реков на Самуел да му каже на Раби Мортеира дека ниту за десет илјади гулдени не би го сторил тоа. Самуел ми рече дека доколку не го прифатам предлогот, Раби Мортеира и Раби Абоаб ќе бараат од властите да ме избркаат од градот, со образложение дека моите твдења не се само против еврејското, туку и против христијанското учење, и дека би можел да ја расипам и христијанската младина. Му реков да му пренесе на Раби Мортеира дека му пожелувам добро здравје. Илјадата гулдени, иако не ги прифатив, ми беа неопходни; можеби не во тој миг, бидејќи имав нов дом, а заработував така што давав часови по хебрејски и математика, но ниту домот ниту заработувачката можеа да бидат постојани. Ако градските власти се сложеа со Раби Мортеира да бидам избркан од Амстердам, не ќе знаев ни каде да тргнам, ни што да работам. Една вечер му кажав на Франс за моите стравувања, а тој, знаејќи ја мојата љубов кон телескопите и микроскопите, ми рече дека не би било лошо да научам да брусам леќи, додавајќи дека има пријател кај кого можам да ја изучам таа вештина. Почнав да ги читам „Астрономија и прекршување” од Отец Шајнер, а потоа и „За телескопските изуми” од Борелиус и „Оптика” од Декарт. Моите проучувања на оптиката започнаа со математичката теорија: ме интересираше под кој агол леќите најдобро ги прекршуваат зраците светлина и ги доведуваат во фокус. Потоа со помош на пријателот на Франс, Јан Глаземакер, учев како се изработуваат леќи: најпрво со сечило премачкано со мешавина од пепел и масло се отсекува парче од необработено стакло. Потоа во катран се држи леќата да не се помести додека центрирачката осовина и млинот грубо ги изработуваат радиусите или аглите. Потоа следува фино брусење при кое се дообработуваат аглите и радиусите. На крајот се употребува карборундум и прашок за мазнење за дообработка на леќите. Еден четврток во домот на Франс дојде неговиот пријател од Мадрид, Франсиско Монрос, кој го проучуваше летот на инсектите. Ни кажа дека се запознал со Аксипитер Бигл кој пристигнал во Шпанија неколку месеци пред тоа, и кој во тоа време ги запишувал своите тврдења за потеклото на човечкиот род и за настанокот на светот, со надеж да ги објави, верувајќи дека со нив ќе ја расколеба вербата на луѓето во религиозните догми и дека така ќе се сруши моќта на Инквизицијата. Франсиско Монрос замина од Амстердам неколку дена подоцна, откако детално го забележа во неколку нотеси летот на некој вид пеперутки за кои тврдеше дека живеат само на ова поднебје, а само неколку денови по неговото заминување до нас стигна веста за крајот на Аксипитер Бигл. Инквизиторскиот суд го запалил едно попладне во Мадрид откако биле откриени во една печатница неговите книги „Од мајмун до Адам” и „Кратка историја на времето”. Идеите на Аксипитер Бигл за потеклото на човечкиот род и за настанокот на светот, кои заради шегување ги раскажував меѓу моите познаници, престанав да ги ширам. Сепак, кога заканите на рабините дека ќе се обратат до градските власти да бидам протеран од Амстердам се засилија, а тоа беше сторено со цел да се покаам, јас знаев дека ќе морам да заминам. Алберт Бурх, со кого изучував латински кај Франс, рече дека ќе најде нов дом за мене. Неговиот татко, Конрад Бурх, беше судија и еден од најбогатите луѓе во Амстердам. Една од нивните куќи се наоѓаше во едно село близу Амстердам. Веднаш до селото се наоѓаа гробиштата на Евреите од Амстердам, каде што беа закопани и Хана Девора и Михаел Спиноза. Во тоа село, Аудеркерк, каде што воздухот беше лесен како пердув од галеб, се преселив кон крајот на 1659 година. Ја помнам ноќта пред заминувањето од Амстердам. Во куќата бевме само Клара Марија и јас - татко ѝ и сестрите требаше да се вратат следното утро од Антверп, каде што беа да ги посетат роднините. Клара Марија свиреше на лаута во соседната соба, а јас се обидував да ги победам гневот и стравот - и само одвреме навреме забележував дека одново и одново ги стегав прстите во тупаници, па ги опуштав. Носење на воздухот Ја замислуваш ли, Спиноза? Замислуваш ли како ѝ се приближуваш додека погледот ѝ бега од твоите зеници, додека дише како да го подголтнува воздухот, замислуваш ли како полека ја соблекуваш и таа почнува да прави паузи меѓу вдишувањето и издишувањето, меѓу издишувањето и вдишувањето, како да го носи воздухот на некои непознати места, а потоа се соблекуваш брзо, замислуваш ли дека полека ја земаш под себе, и ја чувствуваш топлината на нејзините бедра, замислуваш ли како полека продираш во неа, и дали потоа твоето замислување завршува, дали твојата рака го прави последното движење по твојот фалус и спермата шикнува од него?   Прибирање на воздухот Лежев на црвениот ледикант. Прстите ми беа згрчени во тупаница. Едвај дишев, едвај го прибирав воздухот во ноздрите. Требаше да заминам од Амстердам, а не знаев што потоа. Во соседната соба Клара Марија свиреше на лаута. Поинаку Но сè би можело да биде поинаку, Спиноза. Да замислиме дека си замислувал, и дека сега лежиш со стомак мокар од разлеаната сперма, да замислиме дека слушаш чекори, и дека некој тропа на вратата, па вратата се отвора и во собата влегува Клара Марија. „Не можам да спијам,” би ти рекла. „Полна месечина е.” Ти го тргаш ќебето од твоето тело и седнуваш на креветот, таа те прашува дали и ти не можеш да спиеш кога е полна месечина, а ти ѝ велиш дека ти воопшто не можеш да спиеш. Таа сака да запали свеќа, а ти помислуваш дека би можела да го види твојот стомак мокар од сперма, ѝ велиш дека доволна е светлината од полната месечина, таа седнува до тебе на креветот. Би можеле да молчите, би можел да го слушаш нејзиното дишење, Спиноза, би можел да се прашуваш дали и таа се вслушува во твоето дишење, или нејзините мисли патуваат кон замислувањата, формираат настани кои би можеле да се случат еден ден. Молчите, ти го слушаш нејзиното дишење, како да подголтнува нешто. Би можел да се срамиш, Спиноза, би можел да му благодариш на случајот што е ноќ и што свеќата не е запалена, па Клара Марија не може да го види црвенилото кое го облева твоето лице, ти знаеш што душка таа, а таа би можела да премолчи, би можела ништо да не каже, или пак би можела да каже: „Нешто чудно ми мириса”, а ти би можел да помислиш дека таа дотогаш никогаш нема помирисано сперма па не може да го распознае мирисот, што би рекол ти тогаш, Спиноза, би рекол ли: „Тоа е мирис на сперма”? Тогаш таа би се вцрвенила, би се потсетила на она што го има читано за спермата, за онанирањето и за телесното соединување во „За телесните течности” од Цветаниус. Би гледала збунето во тебе, прашувајќи се што минувало низ твојата глава неколку мига пред да влезе во собата, би можела да стане и да истрча од собата, а потоа да се заклучи во својата соба, да слуша како силно и високо, сè до грлото, ѝ бие срцето, додека некаде во неа ќе се борат згадувањето од телесноста и копнежот по неа. Таа веројатно не би заспала таа вечер - би лежела во креветот со ќебе навлечено преку главата чии краеви цврсто ќе ги притиска со рацете, како да сака некој да го тргне од преку неа. А би можело да биде поинаку, би можело да биде сосем поинаку - кога би го почувствувала чудниот мирис таа би можела да ја приближи главата до тебе, само да рече: „Тоа ти така мирисаш... Чудно мирисаш...”, а потоа, без ти да ѝ кажеш што е тоа што чудно мириса, Клара Марија би ги кренала нозете на креветот и би се потпрела на ѕидот. „Колку може да се осознае едно нешто преку неговиот мирис?” Би те прашала Клара Марија тогаш. Трага и есенција Не може ништо да се осознае според мирисот. Бидејќи ништо не може да се осознае преку сетилното искуство. Преку сетилата не можеме да спознаеме ништо, бидејќи сè додека се обидуваме со сетила да ја дофатиме есенцијата на едно нешто, сè дотогаш под тоа нешто ќе го подразбираме ефектот што тоа нешто го остава на нашето тело, а тоа не е вистинско спознание, туку восприемање на отисок, обична трага на физичкото врз физичкото. Претставата добиена преку сетилата никогаш не е есенција на едно нешто, туку негова појавност. Мирисање Зошто би го рекол тоа, Спиноза, зошто, кога би можел да ѝ кажеш дека токму преку тие траги, преку тие отисоци се сфаќа и опфаќа есенцијата на нештата, дека преку нив се осознава супстанцијата. Да, Спиноза, зошто не би ѝ рекол дека токму преку сетилата се здобиваат вистинските знаења, „Да, Клара Марија,” би ѝ рекол, „преку мирисот може да се спознае дел од суштината на нештата.” И тогаш Клара Марија би почнала да се доближува до тебе, да ја мириса твојата коса, па би го положила носот на твоето рамо, а потоа би ја зела твојата рака, би ти ги мирисала прстите. „А другиот дел од суштината на нештата? Како би можел да се осознае остатокот од суштината на нештата?” Знаење Ние нештата можеме да ги сфатиме на два начина: или ги сфаќаме во нивниот однос со определено време и место, или ги сфаќаме како да се содржат во Бог, и дека произлегуваат од детерминираноста на божествената природа. Единствено преку вториот начин нештата ги сфаќаме вистински - тогаш ги сфаќаме од аспект на вечноста, и нивните идеи ја содржат во себе вечната и бескрајна божја есенција. Самата наша душа е идеја; таа е модификација на Бог во атрибутот на Мислењето, како што нашето тело е модификација на Бог во атрибутот на Протегањето. Целта е да се тргне од душата и телото, кои се само модификации, и да се стигне, преку атрибутите, до идејата за нив во Бог, до самата, чиста есенција. Затоа, од првиот вид знаење, кое е несовршено, треба да тргнеме кон вториот и подоцна кон третиот вид на зна...   Сетилата Не, Спиноза, заборави на атрибутите, супстанцијата, на есенцијата, заборави ги видовите на спознавање. Погледни ја в очи, нека ви се сретне погледот во полумракот, и кажи ѝ дека другиот дел од есенцијата на нештата се открива преку видот. И тогаш земи ја нејзината глава меѓу дланките, и поместете се поблиску до прозорецот, таму каде што месечевата светлина е посилна, гледајте се долго еден со друг. Гледајте си долго еден на друг во зениците, почувствувај колку се слатки овие минливи мигови, Спиноза, нејзиниот поглед кој се менува од миг во миг, кој умира од миг во миг, кој по секое трепнување веќе не е истиот, туку некој друг, а сепак одново нејзин, загледај се и во нејзините ноздри, во начинот на кој вдишува и издишува, во поткревањето и спуштањето на нејзините гради, доживеј ја минливоста, Спиноза, дозволи си да те боли минливоста. Тогаш таа би те прашала: „А остатокот од есенцијата? Како се открива остатокот од есенцијата на нештата?” „Преку звукот,” би можел да речеш, а би можел и да го премолчиш одговорот, би можел да ѝ го покажеш одговорот, би можел да речеш „А”, и одново „А”, и да го слушате звукот со затворени очи. А таа би ја зела твојата рака, би ја ставила на своето уво пулсирачката жила од твојот рачен зглоб, би го слушала протокот на крвта. „Како срце бие,” би рекла. Ти би можел да ја земеш нејзината глава и да ја положиш на левата страна од твоите гради, таму каде што најсилно може да се чуе биењето на срцето, а својата глава би ја потпрел на левата страна од нејзините гради - би мирувале и двајцата во вслушувањето, во придвижувањето на крвта, во пулсирањето на животот. „А потоа, како се осознаваат нештата потоа?” „Со вкусување,” би рекол ти, и полека би ги дофатил нејзините прсти, би ги ставил во својата уста, би го чувствувал треперењето на нејзиното тело, би минувал со јазикот преку нејзините затворени очи, а кога ќе ја бакнеш, таа ќе верува дека те спознава преку вкусот на твојата уста, додека ќе чувствува како ѝ се топи телото како меур од сапуница. Ти би чекал да те праша како може да се дооткрие есенцијата на нештата, но таа би останала во својата збунетост, таа би постоела во вашето бакнување како при последно подзастанување на прагот пред излегувањето од куќата на детството. „Со допир,” би рекол ти, оттргнувајќи ги своите усни од нејзините. „Што со допир?” Би прашала таа, испуштајќи ги зборовите низ бавното издишување. „Тоа е последниот дел од сетилното спознавање на нештата,” би рекол ти и полека, допирајќи се, би ја соблекол својата облека, би ја допирал неа, симнувајќи ја од неа нејзината облека, а потоа би почнале да ги откривате усогласувањата на своите тела во движењата и мирувањата, во напрегањето и отпочинувањето, во грчот и опуштањето, во болката и задоволството. Би лежеле еден до друг таа вечер, гледајќи потоа како сребрената светлина на месечината се менува со румената светлина на зората, Клара Марија би те прашувала дали има нешто од другата страна на сетилното спознание, и ти би ѝ зборувал за јасните и разлачувачки идеи, за адекватните идеи, би ѝ ги објаснувал трите видови спознание, но не би ги поставувал хиерархиски - затоа што, Спиноза, ако ти самиот се залагаш за достигнување на нешто што е вечно и бескрајно, значи за нешто каде што не постои ни време ни простор, како тогаш, ако се стремиш кон онаму каде што нема просторна димемензија, можеш да ги степенуваш нештата, да ставаш едно знаење пред друго, да ставаш еден вид знаење подолу од друг вид знаење? Што би било потоа, Спиноза? Би заминал ли од Амстердам? И можеби веќе никогаш не би се вратил, престрашен од стореното, престрашен од она што би требало да следува по започнатото, посакувајќи што побргу да го загубиш она што еднаш сепак мора да биде загубено, бидејќи е минливо а не вечно? И не би мислел на неа, ниту пак би помислил на што мисли Клара Марија во тој миг, додека ти си далеку, а таа стои покрај прозорецот и помислува колку е некому лесно, а колку некому тешко да заборави. Или, би заминал од Амстердам но сепак би се враќал, кога Франс фан ден Енден би бил отсутен, би останувал со Клара Марија навечер одново и одново откривајќи ги звуците, допирите, вкусовите, облиците, мирисите... * * * А ти навистина помислуваш дека јас би се препуштил на минливи нешта кои се восприемаат преку сетилата? * * * Но, зарем е тоа важно, Спиноза, зарем е важно што тие нешта се минливи; зошто да се мине сопствената минливост во размислување за вечните нешта (кога тие и онака се вечни), а во пропуштање на минливите нешта, оние за кои треба крајна внимателност да бидат забележани бидејќи се раѓаат и умираат од миг во миг, зошто да се копнее по спознавањето на супстанцијата и есенцијата, и заради тоа спознавање, спознавање на нешто кое постои независно од тебе, да се пропушти една малечка промена во насмевката на Клара Марија; зошто да копнееш да спознаеш како се изразува супстанцијата во атрибутите, наместо да копнееш да спознаеш што навистина изразуваат прашањата на Клара Марија; зошто залудно да се стремиш кон вечното и бескрајното, кога би можел, иако тоа трае само миг, да го доживееш пулсирањето на ограниченото и минливото? * * * Затоа што толку повеќе од душата останува колку што повеќе понесува со себе од спознанијата на вечните нешта. Колку повеќе умот се состои од адекватни идеи, толку повеќе од него останува, во Божјиот атрибут на Мислењето, по смртта на телото. * * * А зошто да не се верува дека токму отисоците од минливите нешта продолжуваат да траат, дека она што од нас, од нејзините модификации, ѝ се враќа на супстанцијата не е тоа како ние неа ја согледуваме, туку трагите на минливите нешта на нашата душа - нечиј поглед кој нè гледа длабоко зад зениците а потоа паѓа на земјата збунет од сопствената моќ за проникнување. Би можел да видиш дека стопувањето со минливите нешта, помирувањето дека можеме да бидеме со и да ги имаме само минливите нешта е толку едноставно, едноставно како да се напиеш чаша вода или пак да скокнеш во некој од каналите на Амстердам со камен врзан околу вратот. Би можеле да седите во аглите од собите, едниот да молчи а другиот да му ги погодува мислите на оној кој молчи - па да се чудите колку краток живот имаат мислите. Би можеле да гледате во бескрајното небо (зарем е бескрајно?) и да барате ѕвезди на кои си наликувате, да се сместувате во соѕвездија. Можам да ве замислам како им се препуштате на минливите нешта: стоите двајцата, Клара Марија и ти, загледани како минуваат облаците преку небото, како оформуваат краткотрајни облици, а потоа се претопуваат едни во други, исчезнуваат, ве гледам како и самите создавате минливи нешта, како една ноќ ја оплодуваш утробата на Клара Марија. Те гледам како се грижиш за синот, како си покрај него кога проодува, како подоцна го учиш што значи зборот минливо, а што вечно. И самиот ќе бидеш збунет од тоа што минливоста ќе му ја објаснуваш попрво од вечноста, и подолго, и со поголемо задоволство. Те замислувам како почнуваш да им се радуваш на минливите нешта, како престануваш да се плашиш од минливоста на нештата, ве гледам Клара Марија и тебе како со побелени коси и бавен, несигурен чекор чекорите по тесните улички на италијанските градови, ги загледуваш куќите од кои паѓа бојата (во Фиренца една портокалова куќа со багреми пред неа ќе те потсети на твојата родна куќа), ве гледам како седнувате на една клупа некаде во Рим, Вечниот Град, ти се наведнуваш, скинуваш еден жолт цвет, ѝ го подаваш на Клара Марија - таа го зема в рака, гледате како се суши цветот, се радувате на неговата минлива убавина. Колку би бил поинаков твојот живот само доколку ти би потврдил дека преку сетилата постои вистинско спознавање на нештата, откако таа би дошла во твојата соба. * * * Но, таа не дојде во мојата соба. Следниот ден заминав од Амстердам. Таму го започнав „Трактатот за подобрување на интелектот”, кој потоа, половина напишан, го оставив на страна за да му се посветам на „Краткиот трактат за Бог, човекот, и неговата среќа”, а на првиот никогаш повторно не се навратив. Она што ме интересираше во тоа време беше одговорот на прашањето што е тоа што е навистина добро за едно човечко суштество, и како е можно да се достигне тоа добро. Бидејќи човекот е животно кое од животните се разликува единствено по тоа што има ум, и е разумно животно, знаев дека доброто лежи во знаењето. Ме интересираше есенцијата на нештата - сакав да знам што се и како се, и зошто се такви какви што се. Во почетокот на летото 1661 година се преселив во Рајнсбурх, и живеев во една куќа која се наоѓаше на самиот крај од селото, и во која живееше и еден колегијант, хемичарот Херман Хоман. Во една од задните соби во куќата ја ставив мојата опрема за изработка на леќи. Аудеркерк и Рајнсбурх изгледаа како простори во кои застанало времето. Понекогаш, кога натежнуваше маглата, се чинеше дека и времето стои; чекорев сам загледан во земјата, и само прелетувањето на некоја дива пајка ќе ме потсетеше дека постои и нешто друго освен мене. Одвреме - навреме ме посетуваа моите пријатели, а давав часови и на млади студенти по философија. Еден од нив беше и Јоан Казеариус, кој беше десет години помлад од мене - се беше родил во 1642 година во Амстердам, а во тоа време студираше философија во Лајден. Најпрво имаше решено да доаѓа два пати неделно од Лајден за да го подучувам во картезијанската философија, но потоа се пресели кај мене во Рајнсбурх. Во предавањата што му ги држев се концентрирав на вториот и третиот дел од „Принципите на философијата” од Рене Декарт. Момчето очигледно не беше заинтересирано за философија, од сите поставки, дефиниции, аксиоми и пропозиции кои ги имаше дадено Декарт, на Јоан најмногу му се допаѓаше теоријата за причината за движењето на кометите. Тоа што му држев секојдневни предавања на ова момче, и што живееше во иста куќа со мене, почна да ми создава извесни непријатности заради тоа што се јави некаква интелектуална завист кај моите пријатели. Тие не можеа да ја издржат зависта што Јоан секојдневно можеше да слуша мои предавања, ме посетуваа и ме уверуваа дека младиот човек треба што побргу да си замине од куќата во која живеев. Тоа го правеа дури и во писмата кои ми ги праќаа. На моите пријатели им праќав делови од „Етиката” и тие ме известуваа како течат разбирањата на моите учења. Симон де Фрис ми пишуваше: „Во нашата група постапката оди вака. Еден член (се држиме до определен редослед) чита, објаснува како го сфаќа прочитаното. Потоа, ако се случи да не бидеме задоволни едни од други, правиме забелешки за она што го кажуваме за да ти пишеме за недо-разбирањето, а ти да ни одговориш, за да ни биде појасно. Сепак, среќен, да, најсреќен, е твојот пријател Казеариус, кој дели со тебе ист покрив, и кој може да разговара со тебе за највишите нешта во текот на доручекот, за време на вечерата, или пак додека шетате. Но иако сме физички далеку, ти си постојано во моите мисли, особено кога сум нурнат во твоите писанија и кога ги држам во рацете. Твој Симон де Фрис.” Веднаш му одговорив на Симон: „Мој драгоцен пријателе, Го примив твоето писмо кое долго го очекував, заради кое, и заради твоите срдечни чувства кон мене, прими ги моите топли благодарности. Подеднакво како и ти жалам што си отсутен, но секако сум среќен што моето наукување до доцна во ноќта ти е од полза тебе и на нашите пријатели, затоа што на овој начин разговараме додека сме разделени. Нема причина да му завидуваш на Казеариус. Никој не ми создава поголеми проблеми од него, и нема никој со кого морам да бидам повнимателен. Па затоа треба да те предупредам тебе и сите наши пријатели да не разговарате за моите ставови со него сè додека не стане позрел. Тој е сè уште детинест и нестабилен, повеќе е желен по необичности отколку по вистината. Но се надевам дека за неколку години ќе ги поправи овие младешки грешки. Секако, колку што можам да проценам од неговите вродени способности, скоро сум сигурен дека ќе го стори тоа. А неговиот талент ме наведува да ми се допаѓа. Твој Б.” Следниот ден, сепак, му реков на Јоан Казеариус дека повеќе нема да можам да му држам предавања за Декарт, и дека е време да се врати на студии во Лајден. Форма Страв ли е тоа, Спиноза? Го замислувам Јоан како влегува во твојата соба, ти вели дека не може да заспие, и седнува на столот до твојот кревет. Не би можел да му го видиш лицето, од зад него доаѓа светлината на месечината, но затоа пак тој сосем јасно би го гледал твоето лице. Ти вели дека сака да те праша нешто, и застанува, а ти се обидуваш да дознаеш пред да чуеш што тоа сака да те праша, помислуваш дека можеби ќе те праша нешто што ќе те натера да поцрвенееш, а тој ќе те праша за опипливите нешта. Ти ќе му говориш за разликата меѓу формата и материјата, ќе му објаснуваш дека формата е ограничување, а ограничувањето е негација, тој би те прашал дали тоа значи дека и телото е негација, а ти би му одговорил дека, земено само по себе, телото е негација, но дека телото и духот чинат еден индивидуум, а дека човековиот дух е самата идеја на човечкото тело во Бог. „Но дали и човечкото тело е идеја во Бог?” „Не. Веќе ти реков: човечкиот дух е самата идеја на човечкото тело во Бог.” „Значи, телото не постои во Бог? Заради тоа ли е негација?” „Би сакал да размислам за ова,” би рекол ти. „Не би можел да ти одговорам веднаш. Сега би можел да ти кажам само дека она што ограничува, она што е ограничено, тоа е и негација. Телото е негација бидејќи не е бескрајно.” „Значи, треба да посакам телово да ми е бескрајно за да не биде негација?” Ти би се засмеал. „Мислам дека нештата ги сфаќаш на премногу прост начин.” „Па тогаш што би требало да направам за телото да не ми биде негација?” „Телото е облик, телото не може да се претвори во безобличност, губејќи го обликот телото престанува да биде тело, од што следува дека телото, сè додека постои, е негација. За телото бескрајот е недостижен.” „Па со што да се достигне тогаш тој бескрај?” „Со разумот.” Тогаш ти би му зборувал за трите видови на спознавање, но тој не би сфатил ништо. „Разумот ми пружа уживање. Уживам во бескрајот.” „А во ограничените тела?” „Не. Само во бескрајот.” „И не посакувате и телото да ви пружи уживање?” „Не,” би рекол ти. „Телото не е бескрајно.” „Но да замислиме дека е. Да замислиме дека телата се бескрајни. А и да не се, зошто да се пропушти уживањето во телото и со телото?” „Реков - само во бескрајот уживам.” „Но ако телото и душата чинат еден ист индивидуум, и ако дел од душата е бескраен, тогаш и телото поседува таков еден бескраен дел.” „Бескраен останува оној дел од душата кој се посветил на осознавање на бескрајните нешта. Телото не може да осознава - телото е ограничено.” „Но зошто да не ја осознаете ограниченоста на телото пред да го осознавате бескрајот на душата?” Ти би молчел. „Зошто да останете само на насетување на ограниченоста, кога би можела да се осознае самата ограниченост - зошто да се онанира, кога може да се има секс?” Сакам да те видам во еден таков миг, Спиноза; замислувам како на ограничените делови од твоето битие се отсликува едно прекршување, една промена која се случува во бескрајниот дел од тебе: ти се менува и дишењето, брзината со која се движи крвта по твоето тело, се менува сè околу тебе, Спиноза - дури ни ѕидот не ти изгледа повеќе ист. „Легнете,” би ти рекол тогаш, и ти би легнал, чудејќи се и самиот на она што го правиш, „помислете дека сте мртов, дека ве нема,” и би почнал да те соблекува. „Јас навистина не би можел да ви кажам што од вас би требало да нема, што би требало да помислите дека го нема - дали дека го нема телото, или пак го нема разумот.” Би лежел гол на големиот црвен ледикант, на ледикантот на кој си направен, на кој си роден, и на кој ќе умреш една ноќ. И би го гледал Јоан Казеариус како се соблекува, како останува гол на месечевата светлина. „Ако сакате да ја доживеете ограниченоста, тогаш заборавете го разумот - доживејте го единствено телото - помислете дека го имате само тоа мртво тело, а дека разумот е оној кој исчезнал. Но ако сакате да го доживеете бескрајот, тогаш заборавете дека имате тело, помислете дека телото, кога е мртво, како да го нема, а разумот е оној што и натаму трае. И двете нешта се можни ако помислите дека сте мртов. Најважно е да замислите дека сте мртов, Спиноза,” би рекол и би легнал врз тебе, а ти, под неговото тело, би се чувствувал како навистина да умираш, како да умира еден дел од тебе кој беше решен да го мине животот во размислување за живеењето, а не во живеење, додека ги чувствуваш најскриените делови од неговото тело би чувствувал како умира оној Спиноза кој беше посветен на непропадливите нешта, и во еден миг, кога би го почувствувал своето тело посилно од кога и да е претходно, заедно со крикот од тебе би излетало и едно сеќавање, сеќавање за една смрт, за едно умирање на овој ледикант многу години пред тоа, кога почувствува дека засекогаш се прекинува... Брусење Мислам дека ти дозволив сосем доволно, ________! Мислам дека нема зошто да продолжиш понатаму со претпоставките. Време е да продолжам да ти кажувам што навистина се случуваше во Рајнсбурх. По 1663 година ретко одев кај Франс фан ден Енден, а никогаш повеќе не преспивав во неговата куќа, затоа што пишуваше памфлети во кои бараше реорганизација на власта, и иако не се потпишуваше под памфлетите, сите знаеја кој е нивен автор, па сомнителни за властите не стануваа само тој и неговото семејство, туку и неговите пријатели. Во памфлетите бараше слободно општество, политички реформи, покренуваше петиции во кои бараше жителите на другиот дел на Холандија, провинцијата Нова Холандија која се наоѓаше на континентот преку Атлантскиот Океан, да бидат ослободени од даноци, и во исто време напиша и објави Устав на Нова Холандија, со 117 члена, што се зборуваше дека предизвикало гнев кај холандската влада. Во памфлетот „Либерални политички предлози и размисли за државата” предлагаше владата да се бира од народот, и во неа да влегуваат луѓе од народот, советувајќи дека „рибарите и проститутките најдобро би можеле да се грижат за државната економија”. Во пролетта 1663 година се преселив од Рајнсбурх во Воурбурх, село во близината на Хаг. Живеев во куќата на сликарот Даниел Тидеман, која се наоѓаше на улицата Керкстрат. Собата во која живеев се наоѓаше на горниот кат и имаше балкон. Спроти куќата се наоѓаше црква, а од прозорот на задниот дел од куќата, преку пазарот, можеше да се види пристаништето. Во тоа време целокупниот, мој приход ако се изземеше паричната помош што ја примав од пријателите и сосем малата сума што ја добивав од држење приватни часови, а која едвај беше доволна да се плати берберот и да се купи тутун, доаѓаше од брусењето леќи. Сè помалку јадев- еден ден супа од млеко и путер, и кригла пиво, друг ден каша од суво грозје и путер. Месечно пиев еден литар вино, единствено повеќе пари трошев за тутун и за вино. Често одев во Амстердам да го посетам Симон де Фрис, а Симон уште почесто доаѓаше во Воурбурх, особено откако во мај и јуни 1664 умреа мајка му и брат му од чума. Во пролетта 1665 го посетив Симон во Амстердам, каде заболев од треска. По враќањето во Воурбурх неколку пати си пуштив крв од вената за така да се излечам ама тоа не ми помогна. Потоа зедов еден лек кој се приготвуваше така што се мешаа еднакви количества на пупки од трендафил со шеќер а потоа вриеја во вода сè додека не се добиеше густа маса. И потоа, не знам дали од лекот или пак сама од себе, треската ми помина. Таа година го завршив и третиот дел, „За природата и потеклото на афектите”, од книгата која тогаш мислев дека ќе се вика „Философија”, а која подоцна ја преименував во „Етика”. И тој дел, како и претходните два, им ги пратив на моите пријатели, а понатамошната работа на нив ја оставив на страна, и се посветив на обработувањето на материјалот кој го имав составено за „Политичко-теолошката расправа”. Во септември 1667 година почина Симон де Фрис. Пред да умре бараше од мене да прифатам да бидам во потполност наследник на неговата оставнина, но јас одбив, бидејќи имаше сестра на која, за разлика од мене, сигурно ѝ беше потребно она што тој го поседуваше. Во тестаментот беше напишал дека ми припаѓаат петстотини гулдени, но јас зедов триста, затоа што знаев дека толку ми се потребни. Кога ја завршив „Теолошко-политичката расправа”, и ја дадов да се печати, заминав од Вурбурх и се преселив да живеам во Хаг, каде што се посветив на работата на „Етиката”. Изнајмив соба на поткровјето од куќата на вдовицата Фан дер Верве, која се наоѓаше на брегот наречен „Тивкото пристаниште”. „Теолошко-политичката расправа” беше објаве-на анонимно, на нејзе не беше назначено ниту името на авторот ниту пак издавачот. Лајпцишкиот професор по теологија Јакоб Томазиус го нарече скриениот автор „пратеник на Сатаната”, а Регнер Мансвелд, професор од Утрехт, рече дека „антихристот е роден, бидејќи само тој би можел да е автор на едно вакво дело”. Јоханес Бреденбург од Ротердам напиша цела книга против „Теолошко-политичката расправа”, нафрлајќи се на фатализмот на делото и неговата цел – ширење на атеизмот. Во летото 1670 година судот на Реформската Црква на Амстердам упати предупредување до општиот синод во кој бараше да се забрани ширењето и влијанието на „опасната и безбожна книга”, а веднаш потоа и обласниот синод од Хаг испрати сличен апел до општиот синод. До крајот на летото делегатите од сите синоди заклучја дека „треба да се забрани најсатанската и најбогохулната книга која некогаш се појавила на светов”, и бараа делото да биде запалено. Холандскиот суд испрати барање до властите на државата, настојувајќи делото да биде забрането да се продава, а авторот да биде откриен и затворен. Во февруари 1671 година Клара Марија фан ден Енден се омажи со Теодор Керкринк. Додека живеев во куќата на Франс фан ден Енден, му предавав математика на Теодор. Беше роден во 1639 година во Хамбург, каде што татко му бил пратен да ги проучува стратешките вештини на германската војска, а во времето кога го запознав живееше со своите родители на Кајзерсхрахт во Амстердам. Потоа студираше медицина на универзитетот во Лајден, а за време на студирањето имаше напишано еден трактат за алхемијата, кој ми го даде да го прочитам пред да го објави - иако сите што го прочитавме трактатот му кажавме дека тврдењето дека со мешање на антимон и жива под определени услови може да се добие злато, треба да го докаже, тој сепак го отпечати своето дело. Подоцна се интересираше исклучиво за проучување на човечкото тело, затоа и два пати купи микроскопи кои јас ги бев изработил. Особено се интересираше за женските гениталии, и сите заблуди кои беа уште од најстари времиња поврзани со нив ги имаше отклонето во своето дело „Набљудувања”. Секогаш се интересираше кога ќе биде извршено убиство врз злосторник од женски пол, па следниот ден одеше во Theatrum Anatomicum, го секцираше трупот пред очите на љубопитните набљудувачи, кои гледаа како Теодор, наместо како останатите хирурзи да чепка по вените или цревата, се посветуваше на проучување на женската интима. Подоцна, во мај 1671 година, се преселив на самата периферија на градот, во една куќа која беше на Павилјонсхрахт. Најмив една соба на првиот кат од куќата која беше сопственост на сликарот Хендрик фан дер Спијк. Во тоа време тој и неговата жена Маргарита имаа три деца, а подоцна им се родија уште четири. Во летото 1672 година, додека траеја нападите на француската војска на холадските територии, кога Утрехт беше веќе паднал во власта на Франција, еден француски шпиун ме побара во куќата на Хендрик фан дер Спијк и ми донесе писмо напишано од Луј Четиринаесетти. Францускиот император бараше да појдам со човекот кој ми го беше донел писмото, и кој требаше да ме одведе кај него во Утрехт. Кралот Сонце, како што велеа дека се нарекувал самиот себе, ми остави особен впечаток - некако чудно ги кривеше усните додека зборуваше, имаше перика на главата чии локни постојано ги подместуваше, а на лицето имаше повеќе пудра отколу што беше видел барут по териториите кои ги беше освоил. „Мил мој Цпиноза, вие ќе бидете мојот нов Молиер, мојот нов Расин...”, велеше, одејќи по ходниците на дворецот во кој, пред да го заземе Утрехт, живееше најбогатото семејство во градот, и мафташе со рацете. Потоа се вртеше кон мене, збунет што не велам ништо, ги прчеше усните и прашуваше: „Сте чуле за Молиер и Расин, зарем не?” „Да, меѓутоа јас сум философ, тие пишуваат драми...” „Ах, редно е да имам и философ на мојот двор, драг Збиноца...” „Спиноза,” го поправав. „Токму така, Спиноза, ” и нишнуваше со главата, при што периката му се затресуваше како што се затресуваат гранките на некое дрво кое децата го тресат за да попаѓаат неговите плодови. „Значи, како што можат Расин и Молиер да живеат на мојот двор, јас би сакал да живеете и вие. Навистина, недостасува еден мудрец, еден мудар човек како вас, мил Шпиноца, значи еден философ кој би говорел за Бог, за највели-чествените нешта, и за мене, секако. Ах, Жпиноса, би било прекрасно да напишете една книга за мене,” и ме погледнуваше, а како одговор на изразот на моето лице, велеше: „Не, секако не само за мене, нека биде тоа книга за мене и за Бог, Жпиноса.” „Знаете, јас сум сметан за богохулник, ме прогласуваат за антихрист и гласник на Сатаната. Така што ако напишам нешто за вас и за Бог, луѓето би мислеле дека пишувам за вас и за Сатаната.” „Мил Жпиноса, вие сте толку умен!” Рече, се сврте кон излезот од ходникот, и викна: „Жан! Жааааааааааан! Ми треба нокширчето!” До нас дотрча еден од слугите на Луј. „Повелете, Ваше Височество,” рече и му го подаде нокширот. „Јас морам да извршам една должност,” ми рече Неговото Височество, ја зафрли пелерината наназад, се наведна симнувајќи ги панталоните, и клекна над легенот. „Не можам да ја поднесам вашата храна,” рече Неговото Височество стенкајќи. „Постојано имам запек.” Потоа го набра лицето во грч, целиот црвенеејќи од напорот. „Значи, велите дека би било непогодно да се пишува книга за мене и за Бог.” „Не, Ваше Височество, би било погодно да се пишува книга за вас и за Бог, но би било непогодно да ја пишувам јас. Јас би ве споредувал со Бог, но затоа што многумина мислат дека јас сум гласник на Сатаната, би помислиле дека вие имате својства на Сатаната, а не на Бог,” реков, гледајќи во потеченото лице кое го даваше последниот напор. „Оооох,” издивна Неговото Височество со олеснување, добивајќи некаков блажен израз на лицето, потоа ги крена пантолоните станувајќи. Слугата го зеде нокширот и се изгуби во ходникот, а ние продолживме да чекориме. „Знаете што, кога би напишале една книга која би ми ја посветиле мене, значи не за мене, пишувајте вие за што сакате, само посветете ми ја книгата мене, тогаш би можеле да живеете на мојот двор до крајот на животот. Во благосостојба, мил Жпиноса: околу вас ќе се вртат најубавите дворски дами, ќе ги јадете најубавите јадења, по вас секогаш ќе трча некој слуга со нокширче, ќе живеете навистина убаво, само посветете ми книга, и... ете ве на мојот двор.” „Претпоставувам дека таму веќе имам доволно непријатели заради она што го пишувам и дека би ми било навистина неугодно меѓу нив.” Неговото Височество наеднаш застана и почна да душка како куче. „Дали мирисам?” Праша, со израз на лицето како при претпоставување дека доаѓа крајот на светот. „Да,” одговорив. „Ох, не,” рече и направи трагичен лик. „Што има лошо во тоа што мирисате?” „Па како нема лошо? На што ви мирисам?” „На многу нешта... Користите различни парфеми, очигледно. Носомирисно,” се насмевнав. „Ах, се гледа дека сте философ. Па зар би ве прашал дали мирисам на парфеми? Кога ве прашав дали мирисам, тоа значеше дали мирисам... неубаво...” „Не.” „Знаете, јас се плашам од бањање. Се плашам од бањање како од изгубена битка,” велеше, ставајќи ја раката на градите и зафрлајќи ја главата наназад ризикувајќи да му падне периката, а јас се чудев како можеше тоа да биде човекот кој ја освојуваше Европа дел по дел. „Мил Жпиноса, јас воопшто не се бањам, но затоа пак ја менувам долната облека пет пати дневно,” и се душкаше под мишките, а потоа се веднеше и се мирисаше меѓу нозете. „Сепак мирисам, мил мој, сепак мирисам. А токму за половина час морам да се сретнам со еден од моите советници кој тукушто пристигна од Париз. Ах, па тој би можел да ме озборува потоа, да рече дека Луј Сонцето - мириса. Или, како што би рекле вие философите - смрди. Тоа би било очајно, мил Жпиноса, тоа би бил крај на светот! Морам веднаш да се пресоблечам,” рече, и потрча на високите чевли по ходникот. На самиот крај од ходникот се сврте, и пред да исчезне низ вратата, викна со својот писклив глас: „Сепак, размислете за една книга за мене и за Бог!” Останав уште неколку дена во Утрехт, а со Неговото Височество се сретнав уште два пати. Ме интересираше зошто војува - дали на тоа го тера омраза или алчност, но тој воопшто не зборуваше за битките, него го интересираа храната, облеката, убавите жени, периките и парфемите. И, секако, можноста да напишам книга за него, или барем книга што ќе му ја посветам. Токму од тоа можев да заклучам дека војуваше воден од алчност, иако не беше тој оној кој војува, негова беше само идејата за војување а не и начинот на кој се војува, исто како што негова била само идејата да се најде мудар човек кој би го споменал во книга - некој негов советник ме имаше изнајдено мене, а за Кралот Сонце останав Зпиноца, Шпиноза и Жпиноса. Кога се вратив во Хаг, таму се беше проширила веста дека сум бил во Утрехт и дека сум се сретнал со Луј Четиринаесетти. Под прозорецот крај кој се наоѓаше мојот кревет минувачите извикуваа дека сум предавник и дека треба да бидам убиен. Хендрик и Маргарета се плашеа дека група луѓе би можела да влезе во куќата и да направи неред, да им ги исплаши децата или пак да ги повреди. Им реков дека ако затропаат повеќе луѓе на нивната врата, јас ќе излезам. Идното утро некој рано потропа на вратата; бидејќи знаев дека Хендрик и Маргарета премираат од страв отидов да отворам. Старата млекарка носеше млеко. Неколку дена подоцна дознав дека Франс фан ден Енден заминал во Утрехт да го увери Луј Кралот Сонце да работи на неговиот двор, а на почетокот на есента и дека Франс заминал во Франција. Две години потоа, едно ноемвриско попладне 1674, ми кажаа дека бил осуден на смрт заради заговор против Кралот Сонце. Понекогаш одев во Амстердам, да се сретнам со моите пријатели Јарих Јелез, Петер ван Гент, Чирнхаус и Шулер, кои секој вторник и четврток се собираа во книжарницата на Риаверц и разговараа со часови. Една таква вечер, кога и јас бев меѓу нив, дознав дека „Теолошко-политичкиот трактат” е забранет да се продава, исто како и уште неколку книги, меѓу кои и „Левијатан” од Томас Хобс. Во книжарницата на Риаверц потоа се појавија неколку книги во кои се пишуваше против моите тврдења за Бог, но јас не можев да одговарам на тие напади, бидејќи сакав да ја завршам „Етиката” - го преправав нејзиниот трет дел и сфатив дека од него треба да се издвојат уште два дела, а освен тоа почнав да пишувам и хебрејска граматика. Еден топол јулски ден 1675 година бев во Амстердам давајќи му ја завршената „Етика” на Риаверц, се двоумев дали одново да останам анонимен, или пак моето име да се појави на нејзините корици. Во Амстердам останав две недели, сè до мигот кога започнатото печатење мораше да прекине, бидејќи некои теолози беа отишле кај холандскиот принц затоа што се беше расчуло дека ќе печатам книга која се обидува да докаже дека не постои Бог. Многумина пишуваа против мене; само Мариет Мајстер, единствената жена од Холандија која објавуваше философски книги, напиша памфлет во кој го бранеше моето дело. Веднаш потоа таа замина во Индија, да отвора домови за тамошните сирачиња, и немаше кој да напише збор во моја одбрана. Во септември таа година добив писмо од Алберт Бурх, со кој се бев запознал многу години пред тоа во куќата на Франс фан ден Енден, и кој, кога требаше да го напуштам Амстердам по заканите на рабините дека од градските власти ќе бараат да бидам протеран од Амстердам, ме смести во куќата која ја поседуваше татко му, во Аудеркерк, во близината на еврејските гробишта. „Заминувајќи од мојата земја,” велеше Алберт во писмото, „ветив да Ви пишам, доколку нешто вредно за забележување се случи во текот на моето патување. Бидејќи такво нешто сега се појави, и е од најголемо значење, го исполнувам мојот долг. Морам да Ви кажам дека, преку бескрајната Божја милост, ѝ се вратив на католичката црква и сум нејзин член. Колку што некогаш Ве обожував заради проникливоста и острината на Вашиот ум, толку сега плачам и се молам за Вас. Бидејќи иако сте човек со изразен талент, со ум на кој Бог му подарил раскошни дарови, вљубеник во вистината и несомнено сте најупорен во тоа, сепак имате дозволено да бидете фатен во стапица и измамен од најникаквиот и арогантен Принц на злите духови. Оти на што е рамна Вашата философија, освен на очевидна илузија и химера? Сепак нејзе ѝ го жртвувате не само мирот на умот во овој живот, туку и вечното спасение на душата.” Веќе подолго се зборуваше дека синот на Конрад Бурх, еден од најбогатите Холанѓани, оди бос и во партали по Падова, Венеција и Рим, а растојанието меѓу тие градови го минувал пеш, затоа што земал завет на немаштија и станал монах - скитник. Некогашното момче кое ги сакаше моите толкувања на Декарт, кое велеше дека не знае дали е еретик или атеист, но дека сигурно е или едното или другото, беше заминало по сосем трет пат, од кој неговите родители не можеа да го вратат, а мене во писмото ми ветуваше дека ќе ми помогне да му пријдам на Христос и дека така ќе бидам пак роден, а мојот „Теолошко-политички трактат” го нарекуваше „нечиста и ѓаволска книга”, пишуваше и за чудата на Исус и апостолите, молеше да се тргнам од „патот на гревовите”. Семејството на Алберт ме замоли да му одговорам, во надеж дека можеби моето писмо ќе го врати назад на север, и јас му пишав дека „правдата и милосрдието се единствениот вистински знак на верата, вистинскиот плод на Светиот Дух, и таму каде што нив ги има, таму е навистина Исус, а таму каде што ги нема, и Исус не е. Да сакаше да размислуваш над овие нешта, ти не би се уништил себе ниту пак би им нанел горчлива жалост на своите најблиски кои сега полни тага ја оплакуваат твојата беда. Јас не претпоставувам дека сум ја изнашол најдобрата философија, но знам дека она што го разбирам е вистината. Ако пак ме прашаш како го знам ова, јас ќе ти одговорам дека го знам на истиот начин на кој ти знаеш дека трите агли на триаголникот се еднакви на два прави агли. Но ти, кој претпоставуваш дека конечно ја имаш најдено вистинската религија, или поточно, најдобрите луѓе на кои им ја имаш доверено својата незрелост, како знаеш ти дека тие се најдобрите од сите кои имаат подучувано други религии, кои ги подучуваат сега или кои ќе ги подучуваат во иднина? Си ги проучил ли сите тие религии, и прастарите и модерните, кои се пренесуваат и тука и во Индија и насекаде во светот?” Едно декемвриско утро, отворајќи ја вратата на која некој тропал, слугите во куќата на Конрад Бурх виделе човек во парталави алишта кој стоел бос во снегот, и, мислејќи дека е питач, му фрлиле леб не препознавајќи го во него Алберт Бурх. Дошол пешки од Рим до Амстердам, и кога разговарав со него една недела подоцна залудно се обидував во него да најдам делче од оној Алберт кој го познавав и да поразговарам со тоа делче, да го убедам да ја осветли сенката која му го помрачуваше мозокот. Разумот во него не можеше да се разбуди; замина неколку дена потоа одново за Рим, каде прегладнет од повеќемесечен пост умрел една вечер кога од гранките на дрвата во манастирскиот двор паѓале презреаните кајсии. Неколку месеци по средбата со Алберт запознав еден млад човек кој се обидуваше да се допишува пред тоа со мене, но нашата преписка беше завршена по само неколку писма. Доаѓаше од Германија, и се викаше Лајбниц, во изгледот ме потсетуваше на Луј Кралот Сонце со неговата перика, а во однесувањето беше налик на неколкуте дворски интелектуалци кои ги имав запознаено. Сепак, многу повеќе ми личеше на некаков шпиун отколку на философ, неговиот смешен изглед и однесувањето кое беше чудна мешавина на љубезност и ароганција, како и интересот за философијата која несомнено ја владееше, ми се чинеа само маска за да дознае некои нешта кои би биле потребни на германскиот двор. Се интересираше за моето видување на картезијанството, за мојата метафизика, давајќи забелешки дека е полна со парадокси, а сепак фалејќи ја без престан; и секогаш одново и одново се враќаше на прашања за Холандската Република. Во тоа време го започнав и „Политичкиот трактат”, кој требаше да продолжи таму каде што запре „Теолошко-политичкиот трактат”. Во зимата 1676 моето здравје, кое отсекогаш беше кревко, сè повеќе се влошуваше. Едно утро му реков на Херберт фан дер Спијк по мојата смрт работната маса и сите писма и пишани нешта да му бидат пратени на Риаверц во Амстердам. Таа зима не излегував од куќата - пушев луле, си играв со децата на Херберт и Маргарета, а во неделните попладниња јадев чорба од петел. Претчувствував дека доаѓа смртта, но не мислев на неа, бидејќи последно нешто на кое мисли слободниот човек е смртта. ТРЕТА НИШКА Слобода? Крајот на 1676 година е, ти лежиш на креветот свртен со главата кон ѕидот. На масичето до креветот има дополу изгорена свеќа. Легнуваш на грб, со главата и натаму свртена кон ѕидот, почнуваш да ги придвижуваш прстите така што нивните сенки поигруваат на ѕидот, го одигруваш сиот свој живот преку тие сенки во само неколку мига - раѓање, пишување и смрт. Велиш дека си претчувствувал дека доаѓа смртта, но не си мислел на неа, бидејќи таа е последното нешто на кое мисли слободниот човек. Слободен, од што? Слобода и афекти Човечкиот род живее во ропството на афектите: посакувањето, радоста, жалта, омразата, стравот, надежта... Човечката немоќ да ги ограничи афектите ја нарекувам ропство, бидејќи човекот, подложен на афекти, не е свој господар, туку ѝ е потчинет на својата судбина, во чија власт се наоѓа така што често е присилен да оди по она што е полошо, иако го гледа она што е подобро. Оној кој е слободен од афектите, тој е со своите спознанија за супстанцијата, атрибутите и есенцијата близок до бескрајот и вечноста. Оттаму, слободниот човек не размислува за смртта. A Portrait of Philosopher as a Young Man и портретот со матен поглед Да се вратиме на крајот од 1676, или можеби уште подобро, на почетокот од 1677 година. Стануваш од креветот, се приближуваш до прозорецот, до квадратот низ кој завршува твојот живот. Зима е, паѓа снег, ти не можеш да ги видиш снегулките, ниту пак фенерите, не можеш да го видиш дури ни напластениот снег; погледот ти е матен и сè што можеш да видиш е растопена белина. На ѕидот од левата страна на прозорецот обесен е твојот портрет направен кога имаше нешто повеќе од дваесет години, на ѕидот од десната страна на прозорецот е твојот портрет направен една година пред твојата смрт. Меѓу двата портрета стоиш ти, врамен во прозорецот кој полека го подотвораш. Одлево - ти на дваесетина години, оддесно - ти една година пред смртта, во средината - твојата фигура свртена со грбот, на денот на твојата смрт. Да го погледнеме портретот на левата страна, Спиноза: масло на платно, а на него ти на темна позадина. Челото е мазно и отворено за она што претстои, веѓите се извиени во права лаковидна форма - нивниот почеток кај коренот на носот остава впечаток на решителност, а падот кај слепоочниците на благост, усните во скротена насмевка изразуваат свест за сопствената интелектуална надмоќ и воздржаност која во зависност од ситуацијата може да биде нарушена од сочувство или од циничност. Очите не гледаат директно во оној кој го набљудува портретот, како да сакаш да биде избегната блискоста. Сепак, има сјај во зениците, како парче месечина во нив, така што со загледувањето во тој сјај би можел да се фати твојот поглед. Но при тоа гледање во твоите зеници не постои чувство дека може да се продре во нив сè додека не се потоне – како некаква сила да излегува од твоите зеници, која и самата е продирачка, и го сопира туѓиот поглед пред да може воопшто да се лизне по сјајот во твоите зеници, и не дозволува тој туѓ поглед да влезе од другата страна на твоите очи. Го гледам твојот портрет, Спиноза, портретот на философот во младоста, и не би можел да речам дали е тоа човек кој е слободен, човек кој е ослободен од афекти, но со сигурност можам да кажам дека портретираниот, философот во младоста, е решен да нема афекти, решен е да се бори со афектите. А на другиот портрет, оној кој е на ѕидот од десната страна на прозорот, тоа е бакрорез, направен само дваесетина години по првиот, како да е некој сосема друг човек, Спиноза. Острината на носот, која на претходниот портрет укажуваше на спремност за соочување со противниците, е изгубена, лакот во кој се извиваат веѓите е едвај забележливо скршен (но сепак - скршен), нивниот почеток кај коренот на носот сега не остава впечаток на решителност, туку на збунето повлекување, а падот кај слепоочниците веќе не е благ, туку драматичен. Усните веќе не изразуваат надмоќ туку немоќ. Во зениците од очите го нема оној сјај како трошка месечина, што би можело да се објасни можеби не само со влијанието на времето врз твојот поглед, туку и со немоќта така лесно да се изведе сјајот кога се работи бакрорез, за разлика од сликањето со масло. Ако на првиот портрет очите не гледаа директно во оној кој го набљудува портретот, што оставаше впечаток на избегнување на блискост, сега погледот е недофатлив - воспоставувањето на блискост веќе е неможно. Обидот да се погледне во твоите зеници е одново неуспешен - на првиот портрет некаква сила излегуваше од нив, и го сопираше туѓиот поглед пред да може воопшто да се лизне по сјајот во твоите зеници, и не дозволуваше тој туѓ поглед да влезе од другата страна на твоите очи; на овој портрет зениците имаат некаква матност, која започнува од нив а потоа се шири по целото лице, оставајќи по него некаква леплива тага. А и тагата е афект, зарем не, Спиноза? И како некаков печат на умор да е втиснат на челото; дали е тоа умор од борбата со афектите? Човек кој сиот живот се плашел дека ќе изгуби нешто, и сега е сликан во мигот кога сфаќа дека го изгубил токму она за што најмногу би се плашел да го изгуби. Животот, Спиноза? Интересно е она што до сега ми го раскажуваше, Спиноза, раскажуваше одмерено и остроумно, повремено со благост, повремено со циничност, но твојот живот како да ми го раскажуваше младиот човек на портретот со сигурност во погледот. Јас би сакал уште еднаш да го чујам твојот живот, Спиноза, би сакал да го чујам раскажан од човекот со матните очи, оној кој не е слободен, Спиноза, оној кој е обземен од афекти, од оној Спиноза кој знае што се очај и тага. ЧЕТВРТА НИШКА Раскажува портретот со матните очи Животот, или она што се нарекува живот, а е почеток на умирањето, за мене започна од една точка. И пред тоа постоев, но не живеев, бидејќи животот започнува со првиот знак на смртта, а тој знак за мене беше таа точка. Пред неа, пред тој знак на смртта, постоеја мириси и вкусови, постоеја звуци, постоеја допири и форми и бои, но сето тоа не беше поврзано, сето тоа беше едно извивање, сето тоа беше еден круг кој навестуваше бескрајно траење, а не отсечка со свој почеток и свој крај. Пред да почне таа отсечка, додека сè уште постоев во кругот, се случуваа и нешта за кои други сведочат, и на кои јас не се сеќавам. Дојдов на овој свет на 24 ноември 1632 година; осум дена по раѓањето го добив името Бенто, а подоцна ме викаа и Барух и Бенедиктус, а сите три имиња имаа исто значење – благословен, иако за мојот живот можеби посоодветно би било моето презиме, кое доаѓаше од португалскиот збор еспиноса - трн. Да се биде благословен трн, или благословен меѓу трњето, да се благословуваат трњето или пак благословениот да се фрли во трње. Мојата мајка се викаше Хана Девора Нуњес, а местото на нејзиното раѓање не го знам. Знам дека се родила во Португалија, дваесет и четири години пред да ме роди, а пред мене ги беше донела на овој свет Исак и Мирјам. Навечер, пред заспивање, го слушам топлиот глас на мајка ми како ги пее псалмите. Тоа се првите нешта кои ги помнам: најпрво како таа стои крај прозорецот, а светлината која продира низ него дава сребрен сјај на контурите на нејзината фигура, и гласот кој пее нешто што не разбирам. Потоа, паметам како веќе умеам да прашам, и прашував што е крв, и што е храм, и што е Ерусалим, и што се слуги, а мајка ми објаснуваше; прашував што е Вавилон, што е врба, што е харфа. Полека, од тој глас, потекува сонот, и на таа необележана граница меѓу сонот и јавето го слушам гласот на мајка ми како пее за незнабошците кои дошле во Божјето наследство, и го оскрнавеле светиот храм, а Ерусалим го претвориле во урнатини, и јас во сонот почнувам да гледам како незнабошците ги даваат мртвите тела на Божјите слуги како храна за птиците небесни, а телата на Божјите светии – на земните ѕверови, сонувам како ја пролеваат нивната крв како вода околу Ерусалим; некоја друга ноќ нејзиниот топол глас пее за реките вавилонски, и некаде во мене одново започнува сонот, гледам мажи, жени и деца кои седат крај реките вавилонски и плачат, обесувајќи ги своите харфи на дрвата; а потоа таа топлина на гласот се претвора во топлина предизвикана од некакво тонење, од некаков потполн пад во нешто што нема дно, а едновремено е изнурнување во нешто што нема горна пречка, се претворам во сон како во постојано ширење во простор кој нема граници. Куќата од која паѓа портокаловата боја е нашата куќа. Пред неа се засадени багреми како и пред останатите куќи на нашата улица. Во пролет и рано лето се будев со мирисот на багремите, затоа што ние децата спиевме во една од собите под покривот, до чиј прозорец се подаваа гранките на расцутеното дрво. Пред дрвата да прецветаат мајка доаѓаше во нашата соба, заграбуваше гранки низ прозорот и го береше цутот, од кој пиевме чај во зимите. Во зима сите спиевме во една од приземните простории во куќата, каде што, до големиот црвен ледикант со завеси, на кој спиеја мајка и татко, се наоѓаше камин пред кој татко често застануваше и започнуваше чудесна игра со прстите чии издолжени сенки играа по ѕидот, и ја претставуваа борбата на Давид и Голијат, друг пат страдањата на праведникот Јов, а ние пак најмногу сакавме со играта на сенките да ни го прикажува потопот – од објавувањето од страна на Бог, преку градбата на кофчегот, сочувувањето по еден пар од сè што постои, па дождовите и потопот, барањето на почва, сè до стигнувањето на Арарат и конечното спасување. Татко се занимаваше, меѓу другото, и со трговија на дрва – помнам како лаѓи ги влечат исечените стебла по амстердамските канали, застануваат, и потоа неколкумина ги внесуваат во продавницата со натпис „Михаел Спиноза” која се наоѓаше на улицата што водеше кон рибниот пазар. Потоа се откажа од таквата трговија, велеше дека му е поедноставно да продава сушено овошје, зачини и вино. Јас во почетокот многу повеќе ја сакав собата под покривот; никогаш не излегував со другите деца да играм пред куќите: сакав да гледам, да набљудувам. Навечер, ако ме разбудеше лаење на некое куче или пак некој немирен сон (а во детството често ме будеа соништа во кои мајка и татко се оддалечуваа од мене, ми бегаа, а јас откако ги стигнував тие не ме препознаваа) станував тивко, не разбудувајќи ги Мирјам, Исак и Ребека, го отворав прозорецот, и долго гледав во ѕвездите. Посакував да бидат отвори низ кои може да се влезе во некое друго небо, и оттаму, од врвот на тоа друго небо, да видам некој друг град и некој друг Бенто кој низ прозорецот од својата соба посакува да дојде до некоја ѕвезда. Помислата да се набљудувам себе ми се чинеше и привлечна и одбивна. Помнам како големото огледало што го донесоа еден ден во нашиот дом и го поставија до каминот потполно ме оттргна од прозорецот; набљудувањето на самиот себе го зема местото на набљудувањето на другите. Застанував збунет пред огледалото, и бев уште повеќе збунет од изразот на својата збунетост, потоа се насмевнував и уште повеќе се смеев, а кога ќе ми минеше смеата почнував да се допирам по лицето, и да го допирам лицето кое се отсликуваше на мазната површина. Мајка, лежејќи на ледикантот и преку ден, затоа што често болуваше, ме гледаше сето време и ми велеше да одам да си играм со другите деца. Јас одбивав, останував од будење до заспивање пред огледалото, сè додека мајка еден ден не ми рече дека тоа може да ме зароби, да ме голтне, и засекогаш да останам од неговата друга страна. Оттогаш застанував пред огледалото на кратко, на поминување, толку колку да видам дека ме има, а сепак доволно кратко за да не исчезнам од другата страна. Го помнам и моето прво влегување во синагога, која беше сместена во две споени куќи: во првата просторија имаше чешма каде ги миевме рацете, помнам како жените се одделуваат од нас и се качуваат угоре по скалите за да седнат во галеријата, помнам како се обидував да ги видам кога влеговме во просторијата, и како татко ми даде в раце некоја книга и ми рече да не гледам нагоре; преку своите капи сите носеа бели шалови кои паѓаа на нивните рамена, а во рацете држеа книги. Во централниот дел четворица мажи седеа на платформа за три стапки повисока од подот на кој седевме ние. Нивните имиња ги научив подоцна: Раби Мортеира, Раби Давид Пардо, Раби Менасе бен Израел и Раби Исак Абоаб. Ѕвечкаат пари, се мешаат мирисот на цимет, суви смокви, урми, бибер, јаболка, дуњи, а гласот на човекот кој бара алжирски лулиња се меша со моето шепотење додека читам седнат во аголот на продавницата на мојот татко. Кога нема муштерии, татко седнува до мене на подот и ми вели: „Ти ќе бидеш рабин. За две години ќе тргнеш во училиште и еден ден ќе станеш рабин.” Ги вртам страниците, читам бавно, но подобро од брат ми Исак кој секој ден оди во училиштето Талмуд Тора и кој ми ги покажа знаците. „Ќе бидеш рабин,” повторува татко секој ден. Еден од рабините, Мортеира, често доаѓаше во нашата продавница и купуваше семе од синап, бибер, тутун; сè некои неслатки работи. Тогаш јас се вртев околу него, правев кругови околу рабинот кој ја сучеше брадата со палецот и показалецот гледајќи во мене, а јас сакав да видам како ќе изгледам еден ден кога ќе бидам рабин. Одеднаш точката што го прекина моето постоење а го започна мојот живот почна да се навестува. Започна со тешките дишења на мајка, со нејзината изнемоштеност, со шепотењата упатени кон татко во мракот на ноќта, кога мислеа дека ние децата спиеме, а јас сепак слушав: „Се плашам да заспијам. Се плашам дека, ако заспијам, ќе заборавам да дишам.” Во тој миг сонот и спиењето ја загубија сета слаткост за мене, и верував дека ако јас не спијам ќе ѝ помогнам на мајка и таа да не заспива, се плашев дека ако заспијам и таа ќе заспие и ќе заборави да дише. Тој страв беше толку силен што ми беа потребни само куси заспивања преку денот, додека мајка готвеше или пазаруваше, а кога се враќаше од пазар и велеше „Оваа година не расцутеа багремите”, јас полека ги отворав очите, заборавајќи го она што го бев сонувал, и тоа заборавање на сонуваното продолжи да трча по мене како гладно куче скоро до мојата смрт. Мајка потоа престана да оди на пазар и да готви, во домашните работи ја заменуваше Мирјам, која освен тоа се грижеше и за здравјето на мајка – ѝ приготвуваше чај, ѝ ставаше ладни и топли облоги на челото и градите. За неколку месеци видов како некоја сенка на старост се спушти на деветгодишното лице на Мирјам, која освен за домаќинството и за мајка, се грижеше и за тукушто родениот Габриел. „Оваа година не расцутеа баргемите,” повторуваше мајка меѓу две кашлања, меѓу две задремувања на високата перница, меѓу два залака леб натопени во млеко. А потоа почна да паѓа во некакво бессознание, и кога беше будна како да спиеше, зениците не ѝ беа мирни туку некако потреперуваа, како да гледаше во некакво нишало обесено некаде на хоризонтот и ги следи неговите движења влево па вдесно, и одново влево, и одново вдесно. Нејзината немоќ ми причинуваше некаква чудна тага, како нешто луто да чепкаше во моите гради, и јас посакував да заплачам како кога ќе се разрани коленото по паѓање при трчање или како кога при јадење ќе си го гризнев јазикот, но нешто како да ми ги додржуваше и солзите, и гласот. Постојано се врткав околу големиот црвен ледикант на кој лежеше, се обидував да се насмевнам иако устата ми потреперуваше, и сега по малку се чудам на сите тие дејства што ги правеше тоа шестгодишно дете кое бев, на тие обиди да ја развеселам шепотејќи ѝ на увото делови од „Тората”, или барем да ја разлутам штипкајќи ѝ ја раката и силно тропајќи со нозете по подот блиску до нејзиното заглавие, но таа остануваше сè така неподвижна (подвижни на неа беа само зениците кои едвај видливо потреперуваа, покажувајќи дека не гледа ништо), тешко дишејќи. Едно утро, по неколку денови молчење, откако Мирјам ја нахрани, мајка ја подотвори устата и праша: „Расцутеа ли баргемите?” „Премногу е доцна за да расцутат. Ја прескокнаа оваа година. Веќе паѓа снег,” рече Мирјам, гледајќи низ прозорецот, а кога се сврте кон нашата мајка, виде дека зениците, единствени кои даваа знак на живот на лицето на мајка, се беа вкочаниле, како на лице на мртовец. „Мамо,” рече, а потоа се обиде да ја освести протресувајќи ѝ ја раката и попрскувајќи ѝ го лицето со малку вода. „Ќе одам да го викнам татко, а ти остани тука,” ми рече, и истрча од куќата. Од кога знам за себе ја имав таа потреба да не го покажам она што е во мене пред другите, да го скријам таму каде што никој не може да го види, покажувајќи некое друго расположение, онака како што сликарот ги премачкува со нови слоеви боите кои ги нанел непромислено, онака како што светлината на ѕвездите се менува патувајќи од нив до нас. Додека Мирјам беше во собата сето тоа го набљудував со некаква смиреност, скоро незаинтересираност, а кога истрча од собата јас сиот растреперен се најдов покрај мајка, потпирајќи ја главата на нејзините гради за да бидам сигурен дека дише, и мислев дека сè додека го наслушнувам нејзиното дишење ќе се продолжува нејзиниот живот. Беше тоа чуден звук, како некакво бавно ронење, како тивко а незапирливо одумирање, а одеднаш се придвижи нешто силно во таа умирачка шумолливост, чув некакво надоаѓање, звук кој се ширеше од градите на мајка а кој влеваше и страв и надеж едновремено, звук кој беше силен и во чија силина се мешаше најавувањето на некаков крај и потребата од траење. Во тој миг ми се стори дека чув како мајка го прошепотува моето име, никогаш нема да знам дали навистина ги чув тие два слога или само посакував да ги чујам, знам дека ја поткренав главата и видов како усните на мајка се модри во својата згрченост, а нејзините очи правеа обид да се отворат. Нејзината десна рака правеше едвај видливо движење, или барем мене ми се чинеше дека го прави, движење со кое сакаше да ме задржи и да ме оддалечи едновремено. Тогаш чудниот звук од нејзините гради се искачи доволно високо за да се претвори во кашлање кое повеќе остануваше во мајка одошто излегуваше од неа, бидејќи нејзините модри усни едвај се подотвораа. Очите ѝ се подотворија и погледот, кој се наѕираше под потемнетите очни капаци, предизвика во еден миг да ми мине студенило од петите до темето на главата; не можев да го распознаам тој поглед, ми беше бескрајно туѓ, а стравот што го предизвикуваше кај мене беше уште поголем бидејќи во зениците на мајка можев да видам дека и јас сум му туѓ на тој поглед, дека не ме распознава. Додека модрите усни се ширеа заради засиленото кашлање, помислив дека телото кое лежеше на креветот не е тело на мојата мајка, дека тоа потемнето лице, таа немоќ на говор, тој непријателски поглед не можат да бидат нејзини. Со кашлањето од устата на телото што лежеше на креветот излета крв и падна на горниот дел од градите. Гледав во крвта која се спротивставуваше на бледилото на мајка, како да беше останало парче душа во тоа малку крв, и јас посегнав во тоа црвенило, зедов една точка крв меѓу палецот и показалецот, и ја принесов до моите очи, загледувајќи се во таа точка (таа точка која како да пулсираше меѓу палецот и показалецот), како во последното нешто каде што можам да ја видам мајка. Во тој миг почувствував како нешто студено ја стегнува мојата рака, но јас не погледнав онаму каде што го чувствував стисокот, јас погледнав во огледалото, и таму мојот поглед го сретна мртвиот поглед на мајка - беше вкочанет кон огледалото, и сега гледаше оттаму кон мене. Се сетив на кажувањата на мајка - дека огледалото може да ме зароби и да ме голтне во себе, и затоа го свртев погледот кон капката крв меѓу прстите, во тоа последно нешто кое сведочеше за животот на мајка, потоа погледнав во неа, во нејзините мртви подотворени очи, свртени кон огледалото, и тогаш одново станав свесен за студениот стисок околу мојата рака - го погледнав мојот рачен зглоб - околу него се беа обвиле мртвите прсти на мајка. Во тој миг сиот мој страв се претвори во вресок, вресок кој почна гласно и продорно, како силно црвена боја, и кој потоа потемнуваше додека мојот поглед правеше триаголник меѓу очите на мајка, нејзините прсти кои цврсто го држеа мојот рачен зглоб и не ми даваа да се оддалечам, и дамката крв меѓу моите прсти, и во тој потемнувачки вресок како да се откинуваше нешто, како да се одделуваше од мене, јас не бев свесен што е тоа, само бојата на мојот крик, која стануваше црна додека замираше, ми навестуваше дека нешто губам неповратно, и дека телото кое лежеше мртво пред мене и кое ме држеше цврсто е само еден дел од тој губиток. Кога Мирјам, Ребека и татко дотрчаа во куќата мојот крик беше веќе замрен, ми се чинеше дека повеќе немам глас да кажам ниту „да” или „не”. Мирјам и Ребека почнаа да плачат покрај телото на мајка, татко се обидуваше да ги оттргне мртвите прсти на мајка од мојот рачен зглоб, притоа викајќи дека сиот сум помодрен, дека едвај дишам, дека крвта во дланката и прстите ми е застаната, ми велеше да кажам нешто додека се обидуваше да ме ослободи, а нејзините прсти беа премногу цврсто стегнати околу мене, и во мигот кога посакав засекогаш да останам така приклештен, во мигот кога посакував тоа поврзување да трае вечно, затоа што губитокот тогаш би бил само делумен, видов како татко успева да ги рашири прстите на мајка доволно за да можам да ја извлечам раката. Тогаш потрчав кон аголот од собата, се стуткав во него, и без да знам пропаѓав во сон. Не го видов закопот на мајка. Не видов како ја ставаат во кофчег, ниту како кофчегот го ставаат во чамец во каналот, како потоа нејзиното тело така плови до еврејските гробишта, не видов како ја ставаат в земја. Кога по два дена сон се разбудив, мојот палец и показалец и натаму беа цврсто стегнати еден за друг. Ги одвоив, меѓу нив видов исушена црвена дамка. Дамката ја ставив во едно марамче кое го носев постојано со себе. Со таа црвена точка беше прекинат кругот на бескрајното постоење, и животот се претвори во отсечка со свој почеток и крај. Низ прозорецот видов дека татко ги исекол багремите пред нашата куќа. Во првиот миг несвесен дека мајка е мртва, помислив дека, штом веќе ги нема дрвата, таа никогаш нема да бере багремов цут за од него да ни прави чај во зимите. Оттогаш, секоја зима, уште со првите денови на ноември, навечер почнував да дишам тешко и брзо, како кога на човек му одземаат нешто, како кога губи нешто неповратно. Во моето сеќавање од мајка остана само малку: нејзината рака која ми подава храна, нејзината фигура која низ отворениот прозорец ги дофаќа гранките на багремите и го бере нивниот цут, нејзината нога која не сакајќи го нагазува и го превртува чинивчето со млеко кое претходно го имаше оставено за мачето на куќниот праг. Заборавив како ми пееше делови од „Тората”, заборавив како ми ги објаснуваше зборовите, како ми кажуваше што е разликата меѓу сонувањето, замислувањето и јавето, заборавив како ми кажуваше дека огледалото може да ме зароби во себе, заборавив како умираше; а не беше тоа сторено со некој напор, со намера, сето тоа беше заборавено во тие два дена спиење, имаше испаднато од моето сеќавање и беше загубено скоро до мојата смрт, онака како што испаѓа претежок камен ставен во лесно сошиен џеб. По смртта на мајка престанав да сонувам, и дури со приближувањето на мојата смрт почнав одново да се сеќавам на соништата. Мирјам и Ребека постојано плачеа во зимата по смртта на нашата мајка – доволно беше некоја од нив да посегне во некоја фиока и оттаму да испадне шамифчето на мајка, или пак кога на Ребека ѝ се лизна од рацете теглата со слатко од трендафил кое толку многу го сакаше мајка и се скрши, па двете почнуваа да плачат, и понекогаш не можев да седам во истата соба со нив затоа што преку затворените очи ми минуваше фигурата на мајка како бере багремов цут, како ми подава храна, или како со ногата го превртува чинивчето со млеко, па истрчував надвор и ги минував мостовите преку амстердамските канали. Оттогаш ги презирав солзите: јас никогаш не заплакав. Навечер продолжував да не спијам, останував буден и гледав како татко игра шах сам со себе, или пак си измислував приказни и си ги раскажував самиот на себе така тивко за да не може да ме чуе никој, а кога сепак посакував да заспијам морав да легнам така што силно ќе ја притиснев главата на перницата па отчукувањето на крвта во главата ми се чинеше дека е звук на чекорењето на заспивањето кон мене. Времето го минував гледајќи низ прозорецот или гледајќи се во огледалото. Престанав да се плашам дека огледалото ќе ме зароби и дека засекогаш ќе останам во него затоа што бев заборавил дека мајка ми го имаше кажано тоа, и кога никого немаше во големата приземна соба застанував пред мазната површина и го гледав својот лик. Не бев повеќе збунет од тоа што ме има уште еднаш, ниту пак се смеев пред огледалото, само го набљудував изразот на моето лице – таа тивка тага изразена со треперење кое стануваше забележливо само при долго и внимателно набљудување, треперење кое започнуваше незабележливо на брадата, продолжуваше на краевите на усните кои беа благо спуштени надолу, а завршуваше со веѓите. Под веѓите, единствени мирни на моето лице, беа очите, но нивната мирнотија, која се протегаше од ирисот кон зениците и потоа како да продолжуваше длабоко во нив, уште повеќе го засилуваше впечатокот на тага кој го оставаше моето лице. Почнав да ги сакам аглите, необично ме привлекуваа. Со некаква чудна нежност ги допирав аглите на книгите, со необјаснива љубопитност ме привлекуваа аглите од новите простории во кои влегував, во нив наоѓав засолниште, кога ќе се сместев во некој агол ми се чинеше дека сум сам со себе и дека никој не може да ме повреди, што и да стори со мене. Првата есен по смртта на мајка тргнав во училиште, и додека останатите деца се туркаа да седнат во првите клупи јас се одвлеков во еден од аглите на училницата. Подоцна сите забележуваа дека каде и да се одеше јас се приближував кон точката во која се соединуваат три линии: и во градината на синагогата, и во предворјето на училиштето; па затоа, иако во училишните книги бев запишан како Барух, сите ме викаа Агол. Кога гледав низ прозорецот повеќе не гледав низ прозорецот, туку покрај прозорските агли, сакав да го видам исечокот на надворешниот свет направен од аглите на прозорецот. Повеќе не гледав како облаците се движат по небото, туку како се доближуваат до еден од горните прозорски агли и потоа исчезнуваат зад него; не гледав веќе како тече водата во каналот пред нашата куќа, туку гледав како тој канал е пресечен од долниот десен агол на прозорецот. Деновите во училиштето Талмуд Тора ми беа исполнети со некаква чудна мачнина. Сè беше в ред додека рабините нè подучуваа како да се молиме, додека ни ги пренесуваа толкувањата на „Тората” и додека преведувавме. Мојата мачнина почнуваше со мигот кога часот завршуваше. Се чувствував некако различен од другите деца, тие го чувствуваа тоа, сигурно не можеа да увидат дека јас се чувствувам различен но затоа пак тие ме чувствуваа мене за различен, и во таа моја различност, во мојата немоќ да зборувам со нив онака како што тие разговараа меѓу себе, како да гледаа некој грев, нешто што го казнуваа со презир и омраза. Затоа секогаш веднаш по завршувањето на часовите во единаесет се стрчував дома, а потоа се враќав попладне токму во два, само минута пред да почне попладневниот дел од предавањата, но и во таа минута чувствував бескрајна нелагодност, ги чувствував нивните погледи на себе иако секогаш гледав во масата пред мене, во аглите на таа маса, а уште повеќе ги слушав нивните гласови и подбивните зборови кои ми ги дофрлуваа, и кои ме тераа да правам незабележливи движења кон аголот, иако не се можеше потаму кон аголот, бев сосем залепен до ѕидот. На децата најсмешно им беше кога повремено ќе го извадев шамивчето, ќе го префрлев од прстите на едната рака во прстите од другата, и потоа одново го враќав во џебот. Тогаш тие се подбуцнуваа, се вртеа кон мене и се потсмевнуваа, внимавајќи да не ги забележат учителите. Еден ден, по завршувањето на часовите, дел од децата кои учеа со мене се собраа, две од нив ме фатија, трето ми го извади шамивчето од џебот, а останатите се смееја. Потоа си го додаваа шамивчето едни со други, бегајќи ми додека јас се обидував да им го земам. На крајот, кога стигнаа на мостот преку каналот кој се наоѓаше пред училиштето, Јосеф ја испружи раката со моето шамивче над каналот. Се обидував да му го земам, ми идеше да заплачам од болка, но тој ме оттурна, направи еден чекор подалеку од мене, и ги рашири прстите. Ја испружив раката спуштајќи ја надолу но беше доцна. Додека гледав како тоне шамивчето, помислив како дел од душата на мајка, собран во онаа дамка крв сочувана на белото платненце, во тој миг се меша со водата. Понекогаш одев во Theatrum Anatomicum, каде што телата на осудените на смрт беа јавно секцирани од хирурзите еден ден по нивното бесење, и тогаш се собираше толпа луѓе да гледа како остриот хируршки нож ја засекува бледата кожа, како ги вади вените и ги раздвојува, како ја засекува утробата и вади црева, како од нечии гради се појавува срцето. Тоа беа првите тела кои кај мене предизвикуваа возбуда: нечија неподвижна рака, нечии склопени очи, некоја уста засекогаш оставена без зборови, нечиј колк и стомак. Ме прогонуваа видените мртви тела пред да заспијам, се сеќавав на нив додека ги читав толкувањата на Исак Слепиот на „Тората”, додека јадев место лебот во мојата рака здогледував некој мртов прст виден ден порано. Подоцна се прашував што беше тоа што го имаа мртвите тела а што толку силно ме привлекуваше, зошто ми беа попривлечни, зошто посилно се вовлекуваа во моите мисли од живите тела, и знаев дека тоа беше заради мојот страв дека ќе го загубам саканото нешто, а со мртвото тело човек нема што да загуби, мртвото тело е однапред изгубено, уште пред да биде посакано и добиено. А тогаш, кога од дете станував момче, мртвите тела ја населуваа мојата имагинација - без да сакам, колку и да се борев со тоа, замислував како ги допирам студените меѓуножја на мртовците, како го вдишувам мирисот на смртта од нивните коси, како минувам со јазикот по најскриените делови од нивните тела. Никогаш не дознавме од што се разболе Исак. Татко кажуваше дека тоа попладне во продавницата видел како тој побледува во лицето, како во очите му се гледало дека не знае ни каде е ни кој е. Дома го донесоа на раце и го легнаа на ледикантот. Лежеше со отворена уста, гледаше наоколу без да нè распознае. Имаше заборавено да јаде, ние ја џвакавме храната и му ја стававме в уста, а потоа тој само ја голташе. Доаѓаа доктори кај нас дома, но никој не знаеше да каже од што е болен Исак. Еден ден престана и да ја голта храната, му остануваше така соџвакана во устата, не ја ни исплукуваше, па ние ја вадевме оттаму со прстите. Кожата му стануваше сè побледа и побледа. Денот кога стана проѕирна како најтенка хартија, Исак умре. Тие денови нешто длабоко во мене трепереше од страв дека не ќе можам да ги спречам сликите на мојата имагинација во кои моето тело се преплетува со мртвото тело на мојот брат. По закопот, собирајќи ги алиштата на Исак за да ги фрли, татко, не погледнувајќи во мене, рече: „Немам повеќе пари да плаќам за твоето школување. Освен тоа, некој треба да ми помага во продавницата.” Не реков ништо. Татко беше чуден човек, сакаше да го молат, јас бев уште почуден, не сакав никогаш никого да молам. Знаев дека немаше поголема желба од таа да станам рабин, знаев дека би позајмил пари за да ме види еден ден како говорам во средето на синагогата. Но знаев уште едно нешто за него – тој поддржуваше некого во нешто и му посакуваше некому нешто сè до оној миг додека не видеше дека и во поддржуваниот, во оној кому му посакуваше се буди страста за исполнување на она што татко го посакуваше и што го поддржуваше. Неговата желба да бидам рабин раснеше сите тие години и стануваше сè поголема и поголема, додека јас премолчувајќи, ги сослушував зборовите кои ги кажуваше за мојата иднина, и никогаш од мене не слушна дека сакам да бидам рабин, тој го сакаше моето премолчено прифаќање, или поточно потчинување на неговата желба да бидам рабин. Но една година пред тоа јас самиот почнав да велам: „Кога јас ќе бидам рабин…” Сега знам дека во мигот кога татко за првпат го беше чул тоа од мене за мене беше избришано рабинството. И веројатно ќе станев рабин доколку не ги изговорев тие зборови неколку пати. И затоа знаев дека неговата решеност да не се школувам понатаму не беше заради тоа што немаше пари и затоа што некој мораше да му помага во продавницата – бидејќи тој, сакајќи да му покаже на светот дека има пари, му плаќаше на раби Менасе да ми држи приватни часови; прекинувањето на моето школување за рабин беше исполнување на неговото задоволство да види како мојата желба добива форма на мртовец. Задоволството можеше да му се зголемува единствено ако јас очајнички го молев да продолжам со школувањето, а тој да ме остави беспомошен, како да турка некого во смрт иако можел да го спаси со само мал напор. Доаѓаше ли тоа од неговата потреба да докаже дека значи нешто во светот, сакаше ли да може да одлучува за нечиј живот и така да му даде смисла на својот живот, не размислував за тоа во тој миг. Знам само дека го премолчав она што го кажа, и на кое сигурно очекуваше да кажам нешто, барем да прашам, ако не и да молам и да се спротивставам. Од идниот ден станав продавач; имав седумнаесет години и повеќе никогаш не го споменав рабинството. Неколку години потоа, кога Естер, со која татко се беше оженил по смртта на мајка, тешко се разболе, татко сето време го минуваше околу неа пазејќи ја, ги кршеше прстите, го молеше Јахве за помош. Едно утро, додека појадував, татко ѝ велеше на Естер која лежеше на ледикантот: „Ќе поживееш, мораш да поживееш. Не смееш да умреш…” Естер, која сето време велеше дека не сака веќе да живее, дека повеќе сака да умре отколку да се измачува, ја поткрена главата и прошепоте: „Морам да преживеам. Морам да поживеам барем уште една година. Сакам да поживеам…” Во тој миг сосема се смени ликот на татко, како да го обзеде некаква лутина која ја изеде неговата безнадежност, и рече дека тоа утро не морам да одам во продавницата, затоа што тој ќе работи таму до пладне. Таа година умре Естер, а по пет месеци умре и татко. Последното нешто што го слушна од мене беше мојата желба да оздрави. Ако заради нешто сум благодарен на тоа што бев и продавач, тоа беше заради моето познанство со Франсискус фан ден Енден. Дојде една вечер во продавницата по смокви и вино, а потоа појдов со него во неговиот дом, каде разговараше со своите пријатели за Пол Венецијанецот, Џордано Бруно и Рене Декарт. Ги сакаше невообичаените нешта; тој и самиот изгледаше и се однесуваше чудно, а веројатно и јас му бев чуден и го збунував со своето однесување, бидејќи бевме толку различни: беше ситен човек, кој се ближеше кон шеесеттата година од животот, додека зборуваше, како што неговиот глас се подигаше и спушташе, така и неговите раце се подигаа и се спуштаа, а паузата меѓу речениците ја пополнуваше со удари со ногата по подот, а кога слушаше некој друг како зборува потпукнуваше со палецот и средниот прст или пак минуваше со прстите по главата како да ја мести косата, а немаше коса. Збунетоста ја искажуваше со тоа што почнуваше да ги чеша ушните школки, и тоа особено нервозно го правеше кога некој мирно и внимателно, без жар во гласот и изразите на лицето кои беа карактеристични за него, му поставуваше прашање или му одговараше, а јас секогаш така поставував прашања и така одговарав. Подоцна, уште кога почна да се зборува по Амстердам дека ќе бидам екскомунициран од еврејската заедница, Франс беше тој кој ми рече дека оној миг кога ќе биде потребно, можам да се преселам во неговиот дом. Тоа и се случи онаа вечер кога брат ми се врати од синагогата и ми кажа дека рабините го прочитале херемот. „Треба да заминам,” реков. Габриел молчеше. „Ако останам, ќе пропаднеш и ти. Ако заминам, може и двајцата да се спасиме.” Станав од столот, и пријдов до големиот црвен ледикант. Ги допрев завесите над него, се затскрив зад нив, па наеднаш го открив своето лице правејќи со него израз како мајмун. Габриел се засмеа а потоа се засмеав и јас. Го погалив црвениот сомот на ледикантот; на него мајка и татко нè имаа создадено и Мирјам, и Исак, и мене, и Ребека и Габриел; на него и умреа. „Ќе го земам ледикантот со себе,” реков. „Не ми треба ништо друго,” реков. „Само ледикантот.” Помислив дека би посакал да земам и еден поглед низ квадратот низ кој во моето детство почнуваше светот, па отрчав по скалите до таванската просторија. Го отворив прозорецот, надвор мирисаше на студено лето. Погледнав кон горниот лев агол од прозорецот – некаде далеку, во облачната ноќ, трепереше една единствена ѕвезда. Помислив дека не е можно да се дојде до неа, и почувствував некаква тага заради тоа, и помислив што би било кога ѕвездите би биле отвори, кога би можело да се стигне до некоја од нив - би погледнал низ неа, и од другата страна некаде далеку би видел град, и во него некој друг како јас како гледа низ отворениот прозорец, и се прашува што понатаму. Излегов од собата оставајќи го прозорецот отворен, се симнав по скалите и застанав до ледикантот. Габриел беше заспал, седнат на столот, со главата потпрена на масата. Крај неговата глава гореше свеќа. Ја зедов свеќата в раце и пријдов до големото огледало. Уште од детството не се бев набљудувал во огледалото – тој предмет оттогаш ми служеше за да видам како изгледам, дали косата ми е добро уредена или треба да ја дочешлам, дали сатенската јака е правилно наместена, дали темната боја на моето лице е побледена заради настинката и неколкуте денови минати в кревет. Забележав дека веѓите се имаа извиено во права лаковидна форма која оставаше впечаток на решителност, усните во скротена насмевка изразуваа надмоќ и циничност, а оној кој би се загледал во моите зеници не би можел да има чувство дека може да продре во нив сè додека не потоне – како некаква сила да излегуваше од моите зеници, која беше и самата продирачка. Се обидов да направам друг израз на лицето, но ми се чинеше невозможно. Ја вратив свеќата на масата, и ги тргнав неколкуте капки восок што се засушуваа на моите прсти. „Сега морам да заминам,” реков, и Габриел се разбуди. Ја крена главата од масата и ме гледаше со сонливите очи. „Деновиве ќе пратам некого да го донесе ледикантот,” реков, додека ги собирав моите книги во една вреќа. Беше студена вечер и јас чекорев по улиците на Амстердам со вреќата книги на грбот. Знаев каде ќе одам, Франс фан ден Енден уште кога слушна првпат за моите проблеми со еврејската заедница ми рече дека неговиот дом секогаш ќе биде и мој дом, но јас сепак не се упатив веднаш кон неговата куќа. Сакав да чекорам. Пред нашата куќа помина човек кој свиреше вергл. Тргнав кон Старата Црква, а оттаму кон Јоденбрестрат: бездомниците се сместуваа во своите буриња, дојадувајќи ги остатоците од испросената храна; една жена, која ме гледаше само со левото око бидејќи десното ѝ беше затворено заради модрицата над и под него, трчаше по мене, кажуваше колку чини за една ноќ, го поткреваше фустанот, ме тегнеше за ракав; во една картаџилница се тепаа двајца дебелковци откако едниот ги растури картите на масата; во таверната до неа, околу која мирисаше на пушена харинга, луѓето беа станати од столовите и со чаши во рацете пееја, а една старица седеше тажно на масата во аголот; во театарот се слушаа гласови - глумците вежбаа некоја претстава, пред театарот нивните деца правеа бротчиња од листовите на една книга на кои беа претставени ходници кои не водеа никаде, па ги фрлаа да пловат по водата на каналот, а тие тонеа. Потоа зачекорив по некои тесни улички, чие име не го знаев, улички во кои мирисаше на свежо печен леб, на ракија, на печено свинско и лук, на урина и измет. Низ некои од нив се распостилаше тивок разговор или пак смеа, во некоја друга, од некој подотворен прозорец, се распрснуваше силен плач. Полноќта беше поминала кога бев пред куќата на Франс. Две соби беа осветлени – претпоставив дека Франс цела ноќ ја минал во разговор со своите пријатели. Тропнав три пати. Кога се отвори вратата можев да ги видам само зелените очи на Клара Марија како сјаат во темнината. „Требаше да дојдеш порано,” рече. „Татко ми цела вечер зборува за толкувањата на Исак Слепиот.” Идниот ден двајца носачи го донесоа црвениот ледикант во куќата на Франс. Не можам да се сетам како започна целата таа блискост меѓу Клара Марија и мене, како дојде до тоа да бидеме блиски како ножот и лебот, беше така уште пред да бидам екскомунициран, значи пред моето преселување кај Фан ден Енденови, тоа зближување започна уште на првиот час по латински, а можеби и пред тоа, кога ја среќавав во ходникот на нивната куќа, пред и по часовите кај Франс, кога сè што знаевме еден за друг беше тоа дека еден на друг си пожелувавме добар ден и до гледање. Понекогаш, кога се собиравме во куќата на нејзиниот татко, и таа остануваше со нас, но не зборуваше ништо и само нè набљудуваше со по малку див поглед каков што имаат мачките, а кога Франс ќе го побараше тоа од неа, ни свиреше на лаута или на чембало. Подоцна таа почна да ми дава часови по латински. Првиот час го започна раскажувајќи ми го сонот што го беше сонувала изминатата ноќ, на тој начин ги започнуваше сите часови со мене, а ги завршуваше така што бараше од мене и јас на латински да раскажам што бев сонувал. Кога јас ќе ѝ речев дека воопшто не сонувам, таа ми велеше дека или се плашам од неа, па ја лажам дека не сонувам, или се плашам од самиот себе, па не го запаметувам сонуваното. Можеби имав некаков чуден страв од неа, некаков страв кој не може да се објасни со мојата дефиниција за стравот подоцна запишан во „Етиката”, беше тоа страв дека толку ќе се доближам до едно друго суштество што ќе се стопам со него, онака како што постои опасност дека при поголема блискост меѓу Земјата и Сонцето би бил спржен сиот жив свет; а сигурно имав страв од себе, страв кој беше првичен и лесно објаснив со дефиниции, страв кој го објаснуваше и мојот страв од Клара Марија. Затоа пак не се плашев од нејзините соништа, ги помнев: секогаш се случуваа во некој град кој не постои, а за кој таа велеше дека мора некаде да постои, град подигнат на падините на некоја планина, и живот кој се одвиваше според законите на детството. Во соништата таа секогаш беше она што навистина беше по своите години - дете. Соништата секогаш завршуваа исто: таа чекори по покривите на куќите, нема страв дека ќе падне, а сепак паѓа. Потоа станува, се исправа, ја тресе прашината од својата облека, и гледа дека како резултат на падот останала само една крвава трага на земјата. Еднаш ми раскажуваше за нејзиниот сон за луѓе кои меѓу себе се поздравувале така што еден со друг си го допираат левото уво, и прават две движења околу него, потоа си ги допираат левата па десната ноздра, па устата и на крајот челото. Оттогаш така се поздравувавме. Таа беше измислила и една посебна игра - едниот требаше да каже реченица од некоја книга, а другиот требаше да погоди кој ја напишал реченицата. Најпрво прашуваше таа: „Целиот космос е составен од противречности, но складот во него се темели врз нескладноста.” „Балтазар Грасијан,” одговарав јас, па поставував прашање: „Никогаш од ведро небо не паднаа толку громови, никогаш не засјаија над нас толку страшни комети.” „Вергилиј,” велеше таа, па поставуваше прашање: „Зборовите не паѓаат во празно.” „Мојсеј де Леон,” го кажував името на авторот на Зохар, па поставував прашање: „До кај и да појдеш, кое и да го заземеш место Се протега насекаде во бескраен круг семирот.” „Лукрециј,” погодуваше таа, па ја поставуваше загатката: „Бидејќи додека пиеше го опи сопствената слика и тој се вљуби во нешто, што не е тело туку сенка.” Таа секогаш ја завршуваше играта токму со тие стихови од „Метаморфозите” на Овидиј, ја игравме таа игра често, но Клара Марија секојпат, по неколку погодувања, ги кажуваше стиховите кои се однесуваа на Нарцис, и јас кога ќе ѝ споменев дека и претходниот и претпретходниот пат ги кажала истите, таа само ќе се насмевнеше, ќе ги раширеше прстите, ќе ја погледнеше нивната сенка на подот, и ќе ме прашаше нешто сосем неважно - зошто небото е горе а не долу или пак зошто денот не започнува со вечер и не завршува со утро. Верувај ми, ___________ , ги сакав нејзините прашања. Знам, ти звучи будалесто, но го сакав тоа бесцелно разменување на зборовите, можеби не ги сакав толку нејзините прашања колку што ја сакав таа невина и наивна запрашаност пред едноставното чудо на постоењето. Ги поставуваше прашањата секогаш започнувајќи некако збунето, а потоа се озаруваше, како уште пред да го доизречеше прашањето да го добиваше одговорот, како пред неа да се распостелуваа пределите на некој бесконечен одговор кој се протегаше и од другата страна на бараното објаснување, кој ги разгатнуваше и нештата кои ни се толку далечни па за кои не можеме ни да прашаме, а на лицето ѝ се читаше радост каква што имаме при првите откривања на нештата, кога светот ни е нов и го допираме за првпат со раката на познанието. Да, јас знам дека ти ми веруваш, _______ , знам дека ми веруваш кога ти велам дека и мене ме обземаше таква некоја радост кога влегував во нејзината соба, додека таа си преведуваше на глас делови од „Анатомија на меланхолијата” или пак свиреше на чембалото, па ќе се свртеше, ќе ме погледнеше, и ќе ме прашаше: „Бенто,” ми велеше, а секогаш ме викаше Бенто, никогаш Барух, никогаш Бенедиктус, „знаат ли овие зборови, знаат ли 'Така претходниците на својата сегашна пропаст можам да ги најдам во губитокот, смртта и во жалта по некого или по нешто што некогаш го сакав' дека јас ги читам во овој миг?” и ја склопуваше книгата па ја ставаше на страна, или пак, ако свиреше, го отсвируваше последниот тон, и ме прашуваше: „Знаат ли овие звуци дека јас им давам живот?” „Тие самите веројатно не знаат, но знае она што ги содржи во себе.” „Бог?” „Можеш да го наречеш Бог. Или Природа-која-создава. Или супстанција. Супстанцијата е она што во себе е, и она што со помош на себе се сфаќа.” „Значи, зборовите кои ги читам, звуците кои ги свирам, во себе не се, и не можат со помош на себе да се сфатат?” „Самите звуци, самите зборови се модификации на бескрајната супстанција; значи, таа супстанција ги проникнува и зборовите и звуците, па така еден дел од нив, оној дел кој е самата идеја за нив и е значи дел од супстанцијата, ја сфаќа нивната суштина.” „Која е разликата помеѓу есенцијата и супстанцијата?” „Есенцијата на супстанцијата се изразува единствено преку атрибутите, и во нив.” „А што се атрибутите?” „Самата супстанција се состои од атрибути, низ кои ја изразува својата есенција, а потоа од атрибутите настануваат вечните и бескрајни модуси. Од бескрајно многуте атрибути ние можеме да спознаеме само два: Мислењето и Протегањето. Овие два атрибути се во постојана поврзаност. Од секој атрибут произлегуваат бескрајно многу модуси, кои се модификации, состојби на супстанцијата; модусите се поединечните нешта низ кои се манифестира супстанцијата, а произлегуваат од атрибутите како што атрибутите произлегуваат од супстанцијата. Сè што произлегува директно од супстанцијата и атрибутите одново е бескрајно и вечно - а такви се и бескрајните и вечни модуси: од атрибутот на Протегањето произлегува модусот на движењето и мирувањето, од атрибутот на Мислењето произлегува модусот на бескрајниот разум, а од средбата на двата атрибута произлегува изгледот на целиот универзум. Погледнато преку атрибутот на Протегањето модусите се тела, погледнато преку атрибутот на Мислењето модусите се идеи. Бескрајниот и вечен модус на мирувањето и движењето е збир на сите тела, кои се конечни модуси, и во себе ги содржи сите движења и мирувања. Бескрајниот и вечен модус кој е бескраен разум ги содржи во себе сите поединечни идеи. Бескрајниот и вечен модус кој се нарекува изглед на целокупниот универзум ја содржи во себе целината на светот, и е збир на законите на односите меѓу минливите и ограничени модуси. Значи, дојдовме до минливите и ограничени модуси, кои за разлика од вечните и бескрајни модуси кои се три на број, ги има безброј - онолку колку што има минливи и ограничени тела на светот. И кај едниот и кај другиот вид модуси есенцијата не се поклопува со егзистенцијата. Така изгледа падот од совршеното во несовршеното: од супстанцијата настануваат атрибутите, од атрибутите настануваат вечните и бескрајни модуси, од вечните и бескрајни модуси настанува безбројот минливи и ограничени модуси - тела. Совршенството е природата која создава, а тоа се супстанцијата и атрибутите, а несовршенството е природата која е создадена - модусите. Природата која создава може да биде сфатена единствено преку себе самата, создадената природа може да биде сфатена единствено преку супстанцијата.” „Мислам дека не разбрав сосема како тоа атрибутите определуваат дали нешто ќе биде идеја или пак тело...” „Тоа е затоа што атрибутите се како точки на гледање. Ти си истата, но ако те гледам одовде, јас ја гледам десната страна на твоето лице, го гледам твоето десно око кое изразува запрашаност, и косата која е зафрлена нагоре над челото, а ако се поместам од твојата друга страна,” и ја заобиколував, „тогаш ја гледам левата страна на твоето лице, го гледам твоето лево око кое нуди одговор, и косата која паѓа покрај лицето, исто така можам да ги гледам твоите прсти како си поигруваат со листовите на книгата, или придвижувањето на твоите гради при вдишувањето и издишувањето, можам да ги набљудувам твоите ноздри или местото каде што се соединуваат твојот врат и твојата клучна коска, или пак да го гледам местото каде што завршува твојот грб а ти почнува вратот. Јас тогаш сум атрибут, јас сум само точка која те набљудува, но ти си секогаш истата, ти си секогаш Клара Марија, без разлика кој дел од тебе ќе го гледам јас. Така и модусите на различни атрибути се една иста модификација, и се разликуваат само во модусот - така телото и душата се едно исто нешто, едното согледано преку атрибутот на Протегањето, другото преку атрибутот на Мислењето.” „Но сепак мене не ми е сосем јасна врската меѓу сите овие нешта, меѓу супстанцијата, атрибутите, есенцијата, меѓу вечните и бескрајни модуси и минливите и ограничени модуси,” рече таа и се потпре на чембалото. „Да замислиме дека супстанцијата е светлина, но не таква светлина која потекнува од едно одредено тело, од Сонце, од ѕвезда, од свеќа, да замислиме дека таа светлина, која ни ја претставува супстанцијата, е самонастаната, дека е сепроникнувачка, бескрајна и вечна. Атрибутите би ги замислиле како бесконечен број призми, и тоа такви призми кои се настанати од самата светлина-супстанција, и тие призми-атрибути, за разлика од оние кои ги познаваме, се бескрајни и вечни. Значи, единствената сличност што ја имаат призмите-атрибути со призмите од нашиот свет е нивната моќ да ја прекршуваат светлината. Светлината-супстанција ја изразува својата есенција минувајќи низ призмите-атрибути, прекршувајќи се низ нив, па така супстанцијата се изразува себе, атрибутите изразуваат, а есенцијата е изразена. Токму по тоа прекршување на светлината низ атрибутите се создаваат нејзини модификации. Најпрво се формираат три вечни и бескрајни модуси - нив би можеле да ги замислиме како први блесоци, но не такви блесоци какви што нам ни се познати, значи не блесоци кои се краткотрајни и ограничени во просторот, туку блесоци кои се бескрајни и вечни. Потоа, од нив настануваат игривите бои на прекршената светлината - ограничените и минливи модуси. И така, светлината минува низ призмите, потоа се формираат првите блесоци, па конечно доаѓа до формирање на најразлични бои.” Ја погледнав. „Дали е сега појасно?” Се насмевна. Удри со прстите по клавишите на чембалото. „Сепак,” рече, „сепак тоновите можат да се осознаат преку самите себе. Исто и зборовите.” Потоа отсвире неколку такта, ме погледна и додаде: „Освен тоа, игривите бои на светлината понекогаш се поубави од самата светлина. Без разлика на нивната краткотрајност. Или можеби токму поради неа.” Откако се преселив кај Фан ден Енденови, по екскомуникацијата од еврејската заедница, спиев во собата до нејзината. Истата ноќ, откако си заминаа сите луѓе кои беа дошле во нивната куќа за да разговараат со татко ѝ, редејќи перница, чаршав и ќебе на креветот на кој требаше да спијам, Клара Марија ме праша: „Што сака да каже Балтазар Грасијан кога вели дека сите нешта на светов треба да се гледаат превртени, за вистински да се согледаат?” Не помнам што ѝ одговорив. Помнам дека не заспав таа вечер, мислев на тоа дека спие во собата до мојата. Еден месец пред да се вселам во нивниот дом, почина мајката на Клара Марија. Таа никогаш не покажа тага, никој не ја беше видел да плаче, но често излегуваше и долго не се враќаше дома, до стемнувањето. Едно ноемвриско попладне тргнав со неа. Стигнавме до крајот на градот, а потоа одевме по полето. „Која сум јас?” Праша Клара Марија бавно. Ја погледав збунето. „Клара Марија,” рече. А потоа сè побргу и побргу се прашуваше и си одговараше: „Која сум јас? Клара Марија. Која сум јас? Клара Марија. Која сум јас? Клара Марија.” И со чекорите брзаше како што брзаше со зборовите. Исцрпена и од зборо-вите и од чекорите, падна на земјата, и продолжи да се прашува и да си одговара. Кога брзината на изгова-рањето стана таква што јазикот ѝ се плеткаше, а лицето ѝ беше во грч, само се праша неколку пати која е, и замолче. Ја гледав. Потоа ми објаснуваше за чудесниот миг кој доаѓа кога таа заборава не само кое е нејзиното име, и не само прашањето, туку заборава и кој го поставува прашањето. Велеше дека тогаш има чувство дека навистина е онаа која е. „Ајде сега ти,” ми рече. Ја отворив устата, но не можев да се прашам. И уште еднаш. Трчав. Мислев дека тоа ќе ми помогне да се прашам кој сум. Таа трчаше по мене. Звукот на нејзините чекори како да ме гонеше, како да ме присилуваше да си го поставам прашањето, а тоа чувство на присила уште повеќе ми отежнуваше да речам: „Кој сум јас?” „Кој сум јас?” Конечно се прашав, и застанав. Клара Марија ме стигна. Застана пред мене, ме погледа в очи. Ја гледав со вкочанет поглед, онака како што гледаат оние кои заборавиле сè, па и тоа кои се. „Кој си ти?” Ме праша. Сакав да молчам. „Бенто?... Барух?... Бенедиктус?... Не знам,” реков. Се свртев и почнав да трчам. Нешто силно ми зуеше во ушите па не можав да ги чујам нејзините чекори, но знаев дека трча по мене. Паднав. Ме стигна. Ми помогна да станам. Потоа ги стави своите прсти на моите образи. „Почувствувај колку се студени,” рече. Посакував сето тоа да трае вечно, посакував секој од тие мигови да се претвори во бесконечно траење, и да постојат едновремено, посакував нејзиното кревање на прстите да трае до беззавршеток, а едновремено да трае и тоа подотворање на устата, сакав и изустувањето на почувствувај колку се студени, и тој студен допир на моите образи да се протегне од другата страна на измерливото постоење; ме привлекуваше вечноста, или уште поточно, бескрајно се плашев од престанувањето. А сè мораше да престане, мораше да заврши со моето заминување од домот на Фан ден Енденови. Бев принуден да заминам од Амстердам, а последните денови бев само со Клара Марија во куќата на Франс, бидејќи тој и двете помали ќерки беа да ги посетат роднините во Антверп. ПЕТТА НИШКА Бекства Ноќ е, и светлината на месечината паѓа на твојата дланка. Тоа е последна ноќ за тебе во домот на Фан ден Енденови. Од собата до тебе се слуша само звукот на лаутата. Ги затвораш очите: врз темнината на твоите очни капаци се појавува Клара Марија – седи покрај отворениот прозорец, а нејзините прсти минуваат по жиците на инструментот. Сè е во едвај видливо движење, некаква чудна состојба меѓу треперење и пулсирање: прстите на Клара Марија и нејзините ноздри, жиците на лаутата, темната завеса крај отворениот прозорец потреперува од ветерот, воздухот во собата трепери придвижен од звукот на музиката, а заради облаците кои минуваат преку месечината се чини дека и месечината се движи. Минуваш со прстите од левата рака по отворената дланка на десната, го правиш тоа бавно, како што е бавна музиката што ја свири Клара Марија. Музиката престанува, и во тој миг се губи ликот на Клара Марија од твоите затворени очни капаци. Ги отвораш очите и тргнуваш кон вратата. Ја креваш раката за да ја отвориш; застануваш. Се двоумиш ли, Спиноза? * * * Замислував како ѝ се приближувам додека погледот ѝ бега од моите зеници, додека дише како да го подголтнува воздухот, замислував како полека ја соблекувам и таа почнува да прави паузи меѓу вдишувањето и издишувањето, меѓу издишувањето и вдишувањето, како да го носи воздухот на некои непознати места, а потоа се соблекувам брзо, замислувам дека легнуваме тело до тело, и ја чувствувам топлината на нејзините бедра, замислувам како полека навлегувам во неа, а потоа замислувањето завршува, мојата рака го прави последното движење по мојот фалус и спермата истекува од него. Лежев на ледикантот, чувствував влажност на мојот стомак. Слушнав чекори. Потоа неколку тропнувања на вратата. Вратата се отвори. „Не можам да спијам,” рече. „Полна месечина е.” Го тргнав ќебето од моето тело и седнав на креветот. „И ти не можеш да спиеш кога е полна месечина?” „Јас воопшто не можам да спијам,” реков и ги протрив очите. „Сакам да ти прочитам нешто,” рече, отворајќи ја 'Анатомија на меланхолијата' од Роберт Бартон. „Да запалам свеќа?” „Немој,” реков, помислувајќи дека би можела да ја види влажната трага на мојот стомак, „доволна е светлината на месечината.” Отиде до прозорот, и почна да ми преведува од книгата: „Не би имало смисла да се пишува заради оние кои меланхолијата ги уништува освен ако списот произлегува од меланхолија. Се обидувам да ви говорам за бездната на тагата, за неискажливата болка која понекогаш, а честопати и трајно, нè обзема сè додека не го изгубиме вкусот на секој збор, на секој чин, самиот вкус на животот.” Ја склопи книгата и ја остави до прозорецот. Седна до мене на креветот. Слушнав како душка. „Нешто чудно ми мириса.” „Да,” реков, помислувајќи дека дотогаш нема помирисано сперма, и дека не може да го распознае мирисот. Ја приближи главата кон мене и почна да душка. „Тоа ти така мирисаш... Чудно мирисаш...” Потоа ја повлече главата, ги крена нозете на креветот и се приближи до ѕидот, потпирајќи се на него. „Колку може да се осознае едно нешто преку неговиот мирис?” „Не можеш да осознаеш ништо според мирисот. Бидејќи ништо не може да се осознае преку сетилното искуство. Преку сетилата не можеме да спознаеме ништо, бидејќи сè додека се обидуваме со сетила да ја дофатиме есенцијата на едно нешто, сè дотогаш под тоа нешто ќе го подразбираме ефектот што тоа нешто го остава на нашето тело, а тоа не е вистинско спознание, туку восприемање на отисок, обична трага на физичкото врз физичкото.” „А ако те допрам,” и го ставаше прстот на мојот грб, „и тоа е само отисок, само трага?” „Да,” реков. „Само преку разумот имаме адекватни идеи за нештата.” „И преку ова движење, преку ова минување со прстот преку твојот грб јас не можам да знам ништо за тебе?” Прашуваше, а нејзиниот прст се спушташе по мојот грб со нежност на откинат лист кој паѓа. „Веќе ти реков: ништо не може вистински да се осознае преку сетилното искуство. Претставата добиена преку сетилата никогаш не е есенција на едно нешто, туку негова појавност.” „Значи обидот да се осознае нешто преку сетилно искуство завршува со апсолутно незнаење.” „Не, бидејќи апсолутното незнаење подразбира да не се знае ништо. Ако се обидуваме преку сетилно искуство да ги осознаеме нештата, тогаш постоиме во отсуство на знаење, а отсуството на знаење е погрешно знаење, знаење составено од неадекватни идеи. Таквото наше знаење би имало двојно отсуство: отсуство на знаење за себе и отсуство на знаење за објектот кој создава во нас афекција.” Го погледнав нејзиниот прст. „Нема да се познаваме ниту себе, ниту оној кого го допираме.” „Како би можеле да се спознаеме себе, и оној кого го допираме?” Праша. „Ние нештата можеме да ги сфатиме на два начини: или ги сфаќаме во нивниот однос со определено време и место, или ги сфаќаме како да се содржат во Бог, и дека произлегуваат од детерминираноста на божествената природа. Единствено преку вториот начин нештата ги сфаќаме вистински - тогаш ги сфаќаме под видот на вечноста, и нивните идеи ја содржат во себе вечната и бескрајна божја есенција. Самата наша душа е идеја; таа е модификација на Бог во атрибутот на Мислењето, како што нашето тело е модификација на Бог во атрибутот на Протегањето. Целта е да се тргне од душата и телото, кои се само модификации, и да се стигне, преку атрибутите, до идејата за нив во Бог, до самата, чиста есенција.” Таа воздивна, па рече: „А што ако сепак... Што ако мојот прст умее повеќе да мисли отколку мојот ум? И што ако идејата за твоето битие не е некаде вон тебе, што ако твојата есенција не е во Бог, туку е токму овде, под мојот прст, токму на ова место? И што ако таа трага, тој отисок, овој допир, во себе те содржи тебе, сите твои радости, копнежи и очаи, а воедно и мене ме содржи, и сите мои копнежи и очаи, што доколку токму ова место каде што се среќаваат мојата и твојата кожа се местата каде што се среќаваат нашите битија? Што ако средбата на нашите есенции е токму овде, а не некаде вон нас, а не таму негде?” Молчев, а таа продолжи: „Што ако не постојат ни есенција, ни супстан-ција, што ако нема ни атрибути, и што ако тоа се само твои идеи и Бог е само идеја во тебе, а не си ти идеја во Бог? Што ако постојат само овие тела, и ништо освен нив; како тогаш ќе осознаваш?” Потоа го тргна прстот од мене, и го стави на своето чело. „Тогаш ќе почнам да се осознавам себе со допир,” рече, и почна да се допира по стомакот, по градите, по рамената, смеејќи се, и во тие кратки допири по своето тело, и по насмевката која одѕвонуваше во самата себе, јас можев да ѝ ги распознаам годините, одново сфаќав дека има само петнаесет години, „ќе почнам да се осознавам себе преку мирисот,” и ставаше прамени од својата коса под носот, си ги мирисаше прстите на рацете, а потоа со рацете ги носеше и стапалата кон носот и ги душкаше, „ќе се осознавам себе преку звукот,” велеше и меѓу усните испушташе некави чудни звуци, како темно дување на ветер во глува ноќ, како искрење на оган кој гасне, како крцкање на ровка земја под цврсти чекори, како капка вода која умира во бескрајно море, и се вслушуваше во нив, а потоа застана и рече: „не, не преку тие туѓи звуци, туку преку звуците на моето тело ќе се спознавам,” и ја ставаше на своето уво пулсирачката жила на рачниот зглоб, „како срце бие,” велеше и слушаше со затворени очи, „и преку видот ќе се спознавам,” па ги отвори очите и се гледаше искапена во млечната светлина на месечината - си ги гледаше дланките, глуждовите на нозете, ја вртеше главата и се обидуваше да си го види грбот преку рамото, „ќе се спознавам преку вкусот,” и си ги лижеше врвовите на прстите, го шмукаше мекото месо од внатрешната страна на лактот, ги гризеше врвовите на косата. А потоа престана да се смее; ја местеше косата, последното нешто преку чиј вкус сакаше да се спознае себе. „Дали се имаш обидено да ме осознаеш мене?” „Да,” реков. „Како идеја во Бог?” Праша мазнејќи ја долната усна. „Како идеја во Бог,” повторив. „И каква е твојата адекватна идеја за мене?” праша и се поднасмевна. Ги затворив очите и издивнав. Знаеше дека нема да одговорам, или можеби не сакаше да ѝ одговорам, па затоа побрза да праша: „А што доколку вистинските идеи се добиваат токму преку мирисот, преку допирот, што доколку адекватните идеи следуваат од вкусувањето и видувањето? Што доколку тие се плод на сетилното доживување? Што доколку само преку тие физички траги, преку тие физички отисоци, преку тие отсјаи на физичкото можеш да го осознаеш другиот? Дали тогаш би ја барал мојата суштина допирајќи ме, мирисајќи ме, гледајќи ме, вкусувајќи делови од мојата кожа, од косата, урината, слушајќи ме?” Не чекаше одговор, туку скокна од креветот и брзо тргна кон вратата. Ја гледав како излегува од собата, и од неа крај мене остана само мирисот на нејзиното тело. И додека чувствував како тој мирис одекнува заедно со крвта во мојот фалус, се уверував дека страста е афект, а преку афектите човекот ја претвора својата душа во роб, но сè беше попусто, зад моите затворени очи се појавуваше нејзиното тело. Станав од креветот и излегов од собата. Чекорејќи по ходникот забележав дека вратата од просторијата во која се наоѓаа инструментите и библиотеката беше отворена. Таму, потпрена на чембалото, Клара Марија плачеше. Ја ставив дланката на нејзината глава. „Зошто плачеш?” „Заради нимфата Ехо,” рече, и почна да ми ги кажува стиховите: „Ништо не остана од неа освен гласот и коските. Гласот се сочува, а коските, велат, здобиле облик на камен. Оттогаш живее в шуми, на ридјето неа ја нема. И ја слушаат сите, штом викнат, оти гласот нејзин жив е постојано.” Ги избриша очите и ми рече: „Време е да спијам,” и отиде во својата соба. Станав и ги зедов „Метаморфозите” на Овидиј од библиотеката, па го прочитав делот за Нарцис и Ехо. Тогаш не можев да сфатам зошто плачеше Клара Марија. Но сега знам. Следниот ден заминав за Аудеркерк. Во тоа село, кое се наоѓаше близу до гробиштата каде што Евреите од Амстередам ги закопуваа своите блиски, останав една и пол година, а потоа се преселив во Рајнсбурх. Таму уште еднаш ја доживеав својата немоќ пред афектите. Кога сега си спомнувам на тоа, ми изгледа прекрасно, како кажување на брзозборка чии зборови немаат никакво значење па можат да бидат сè, како оставање на отпечатоци од усните по прозорското стакло на кое претходно било ухнато, но тогаш не наоѓав никакво воодушевување од таа пренесеност на Јоан Казеариус, во неговата неможност да им се потчини на идеите и да ги следи и неговата скоро месечарска занесеност по просторот. Дојде едно утро кај мене во Рајнсбурх, „Добро утро,” рече, „Јас сум Јоан Казеариус,” се претстави, „а сум чул дека вие сте Бенедиктус Спиноза.” Ми објасни дека е студент по философија на универзитетот во Лајден, и дека сака да му држам часови за учењето на Декарт. „Ќе доаѓам секоја сабота кај вас, а во недела навечер одново ќе се враќам во Лајден,” рече, додавајќи дека уредно ќе плаќа за предавањата. Се издржував, меѓу другото, и од давање часови по философија и математика, и во тоа време имав шест или седум ученици, така што не требаше да ми биде проблем да го прифатам и Јоан за свој ученик, но имаше нешто одбивно кај него, некаква едноставност која се граничеше со простотија - во негово присуство човек се чувствуваше како да држи недоволно измазнето стакло, но во исто време се чинеше како тоа стакло најубаво да ги прекршуваше зраците на светлината, како токму најгрубите делови да придонесуваа за чудесната игра на светлината која минуваше низ него и потоа сочинуваше бои и фигури по белиот ѕид на постоењето. Велам, тогаш ми беше одбивна и неговата немоќ да ги следи идеите, јас му зборував за учењето на Декарт за божјото делување според сопствената волја, а тој правеше кругови, триаголници и квадрати со очите, го прашував што гледа, а тој ми одговараше дека се обидува да го нацрта Бог со погледот, бидејќи што ќе му е знаењето за Бог ако не може барем да го нацрта со поглед, ако веќе не може да го види; ми изгледаше сосем безнадежен како ученик, со неговата немоќ да ја сфати целокупноста на учењето, со неговото закачување за само еден збор и преку тој збор се губеше во замислени форми, но сега ми се чини дека на вистински начин минуваше низ нештата, дека тој настојуваше да го доживее она за кое јас се обидував да размислувам. „Би сакал да останам да живеам кај вас,” ми рече едно саботно утро, тукушто пристигнат од Лајден. Не знам дали сакав да се согласам - ги погледнав торбите во кои веројатно си ги имаше донесено неопходните нешта за до почетокот на пролетта. Еден ден, додека газевме по снегот, и јас му зборував за подвоеноста на протегањето и мислењето според Декарт, тој ми рече: „Знаете што? Имам чувство дека токму под снегот на местото на кое стоите, има цвет”. Се поместив еден чекор, а тој со прстите го тргна натапканиот снег. На земјата под него, навистина, лежеше смачкан цвет. Кога јадевме ме гледаше со некаква жестокост и нежност, и со тоа уште повеќе го засилуваше колеба-њето на мојата душа, ги зголемуваше одбивноста и привлечноста што ги чувствував кон него, ги доближуваше поблиску, ги тераше да се тријат една од друга фрлајќи искри, а јас се чудев, јас не можев да си го објаснам тоа колебање, и гледав во него престанувајќи да јадам, тој ќе се засмееше засркнувајќи се, летаа парчиња заџвакана храна од неговата уста, а тој објаснуваше дека сум го загледал некако чудно, како кога се избира коњ за купување. „Сте купувале ли некогаш коњ?” Ме праша, собирајќи ги на дланката исфрлените парчиња храна од по масата, па ги стави одново в уста. „Не,” реков. „Да претпоставам дека и не умеете да јавате,” ми рече. „Не умеам да јавам. Како го погодивте тоа?” „По тоа како чекорите.” „А како чекорам?” Прашав. „Како човек кој не умее да јава коњ,” рече и пак се засмеа. „Би сакал да ве научам да јавате,” рече. „Да не беше зима, ќе ве научев уште денес. Би можеле да се обидеме и сега, но би било опасно за вас.” „Каде сте научиле да јавате?” „Јас сум роден на село,” рече, го сврте столот, па седна опчекорувајќи го наслонот, како да јава. „Подобро умеам да јавам и да косам одошто да читам. По смртта на татко ми, мајка ми немаше како да издржува седум деца. Ме даде на посвојување кај едно семејство од Лајден кога имав десет години. Тогаш почнав да учам да читам и да пишувам.” Идниот ден, додека му зборував за моето несогласување со учењето на Декарт за апсолутната слобода на човековиот дух, Јоан ме прекина велејќи: „Ве сонував. Јававме коњ.”   * * * Дали и ти го сонуваше? Дали го сонуваше во соништата кои не можеше да ги запомниш, кои бегаа од твоето сеќавање по отворањето на очите? Стравот на мртвото тело Го замислував. Го замислував како ми се приближува, онака како што селаните им се приближуваат на коњите, грубо и нежно, го замислував како ми приоѓа со здив и со допир, а мојата душа, душата на оној кој замислуваше, се колебаше, мојата душа се прпелкаше меѓу сласта и гадењето, но телото на оној другиот јас, на јас-замислуваниот не се колебаше, тоа тело ја прифаќаше играта, ги возвраќаше допирите, галењата и ударите, воздишките. И замислувајќи, чувствував како мојата рака го прави последното придвижување по фалусот, како истекува спермата од него и се излева по мојот стомак. Вратата се отвори. „Не можам да заспијам.” „Не можеш да заспиеш кога е полна месечина?” Прашав и направив кратко движење со раката за да го тргнам ќебето од моето тело, но помислив дека тој би можел да го почувствува мирисот на сперма. „Не забележав дека е полна месечина. Не можам да заспијам откако ќе се напијам вино. Вие не можете да спиете кога е полна месечина?” „Јас воопшто не можам да спијам,” реков и седнав на креветот, обвивајќи го ќебето околу моето тело. „Не се лутите што влегов во собава без да тропнам и во ова доба на ноќта...?” „Не,” реков. Седна на столот спроти креветот. „Може да останам овде некое време?” „Секако,” реков. „Сакав да ве прашам,” рече, и застана, длабоко вдишувајќи. Го почувствува мирисот на сперма. „Откако сум овде, вие постојано ми говорите за идеите, за интуицијата, за спознавањето. Но никогаш не кажавте ништо за опипливите нешта.” „Според Декарт...” „Не, не според Декарт. Кажете ми за опипливите нешта според вас.” „Прво, мораш да сфатиш дека постои разлика меѓу материјата и формата.” „Зарем не е материјата онаа од која се создава формата?” „Токму затоа - материјата не е исто што и формата, таа ѝ претходи на формата. Формата е чиста негација а негацијата не е нешто позитивно - потполно е јасно дека материјата, која е една од трите вечни и бескрајни модуси на супстанцијата, земена во својата целина и како неодредена, не може да има никаква форма, бидејќи формата им припаѓа само на ограничените и конечни тела. Оној кој вели: сфаќам извесна форма, покажува со тоа дека сфаќа едно нешто кое е одредено и земено во извесни граници. Таа одредба не се однесува на самата есенција на нештото, туку поскоро ја изразува неговата не-есенција. Формата, според тоа, не е ништо друго туку одредување, а одредувањето е негација; според тоа, формата не може да биде ништо друго освен негација.” „Тоа значи дека телата се негација?” „Земено само по себе, издвоено од духот, телото е негација. Есенцијата на човекот се состои од извесни модуси на божјите атрибути: од модусот на Мислењето, па оттука следува дека човечкиот дух е дел од бескрајниот божји разум. Предмет на идејата која го сочинува човечкиот дух е телото, кој е извесен модус на Протегањето. Духот и телото се еден ист индивидуум, кој час се сфаќа под атрибутот на Мислењето, час под атрибутот на Протегањето. Човековиот дух е самата идеја на човечкото тело во Бог.” „Но дали и човечкото тело е идеја во Бог?” „Не. Веќе ти реков: човечкиот дух е самата идеја на човечкото тело во Бог.” „Значи, телото не постои во Бог? Заради тоа ли е негација.” „Би сакал да размислам за ова,” реков. „Не би можел да ти одговорам веднаш. Сега би можел да ти кажам само дека она што ограничува, она што е ограничено, тоа е и негација. Телото е негација бидејќи не е бескрајно.” „Значи, треба да посакам телово да ми е бескрајно за да не биде негација?” Се засмеав. „Мислам дека нештата ги сфаќаш на премногу прост начин.” „Па тогаш што би требало да направам за телото да не ми биде негација.” „Телото е форма, телото не може да се претвори во безобличност, губејќи ја формата телото престанува да биде тело, од што следува дека телото, сè додека постои, е негација. За телото бескрајот е недостижен.” „Па со што да се достигне тогаш тој бескрај?” „Со разумот.” Му зборував за трите видови на спознавање. Не сфати ништо. На крајот му реков: „Разумот ми пружа уживање. Уживам во бескрајот.” „А во ограничените тела?” „Не. Само во бескрајот.” „И не посакувате и телото да ви пружи уживање?” „Не,” реков. „Телото не е бескрајно.” „Но да замислиме дека е. Да замислиме дека телата се бескрајни. А и да не се, зошто да се пропушти уживањето во телото и со телото?” „Реков - само во бескрајот уживам.” „Но ако телото и душата чинат еден ист индивидуум, и ако дел од душата е бескраен, тогаш и телото поседува таков еден бескраен дел.” „Бескраен останува оној дел од душата кој се посветил на осознавање на бескрајните нешта. Телото не може да осознава - телото е ограничено.” „Но зошто да не ја осознаете ограниченоста на телото пред да го осознавате бескрајот на душата?” Молчев. „Зошто да останете само на насетување на ограниченоста?... Легнете, помислете дека сте мртов, дека ве нема. Јас навистина не би можел да ви кажам што од вас би требало да нема, што би требало да помислите дека го нема - дали дека го нема телото, или пак го нема разумот. Ако сакате да ја доживеете ограниченоста, тогаш заборавете го разумот - доживејте го единствено телото - помислете дека го имате само тоа мртво тело, а дека разумот е оној кој исчезнал. Но ако сакате да го доживеете бескрајот, тогаш заборавете дека имате тело, помислете дека телото, кога е мртво, како да го нема, а разумот е оној што и натаму трае. И двете нешта се можни ако помислите дека сте мртов. Најважно е да замислите дека сте мртов.” Телото ми се собра од некаков грч што помина по мене. Тогаш не знаев зошто, тогаш верував дека смртта е последното нешто на кое мисли слободниот човек, и не ја барав причината на таквата силна нелагодност во зборовите на Јоан да се замислам себеси мртов, но сега знам дека отсекогаш ме прогонуваше ненадоместливиот и насилно заборавен губиток на мајка кога бев дете, сега знам дека во тој миг, кога лежев на ледикантот а Јоан ми рече да помислам дека сум мртов, некаде во моето сеќавање, таму каде што во тој миг не можев да допрам, се разбранува споменот на мртвото тело на мајка на црвениот ледикант. А тогаш верував дека сè што би било меѓу мене и него само би побудувало нови и нови афекти во мене, одвлекувајќи ме од вистинското спознавање, и затоа станав од креветот, и му реков: „Време е да одиш во твојата соба. Треба да спијам.” „Сакам да останам со вас вечерва,” рече и ја стави раката на моето рамо, повлекувајќи ме и мене на ледикантот. Чувствував како се меша неговото вдишување со моето издишување; погледите ни се среќаваа, моите очи бегаа од неговите, па пак им се враќаа. „Треба да спијам,” реков, плашејќи се од она што можеше да се случи ако останевме миг подолго заедно во собата. И откако ја затвори вратата зад себе, замислував што ќе беше доколку не му речев да излезе од собата. „А што потоа?”, се прашував; замислував дека останува да живее кај мене во Рајнсбурх, „А што потоа?”, и прашањето ги претвораше моите замислувања во бесмисла. Секое „А што потоа?” водеше кон некаков пуст завршеток, како пат кој завршува насред поле или пак во бездна, како реченица чии последни зборови се „а сепак”, и со тоа се поништува смислата на сè претходно кажано, а нова смисла не се дава. Посакав да е мртов. Лежев со затворени очи, ги ставав дланките преку очните капаци, ми пречеше месечевата светлина. Го замислував мртов. Замислував како лежи, заборавен некаде на сред поле, и се распаѓа. Замислував како лежи така нем, и се надевав дека во мене не може да се појави прашањето: „А што потоа?” И, навистина, го немаше во мене тоа прашање додека го замислував Јоан мртов; но се појавуваше копнежот по мртвите тела, копнежот првпат почувствуван одамна, кога бев дете и ги гледав секцирањата во Theatrum Anatomicum. Го замислував Јоан мртов, некаде в поле, а јас се борев да не му пријдам, јас се борев со поривот да минувам со прстите по неговата студена кожа, се борев со желбата да ги ставам моите усни на неговите помодрени усни, се борев со нагонот да минувам со мојот фалус по неговото вкочането тело. Идното утро, додека појадувавме, ми пречеше живоста на неговите движења, ме болеше животот во него. Го гледав како ја става храната в уста, како ме погледнува меѓу две голтки млеко - ми се чинеше дека неговото живеење ми одзема нешто од постоењето - тогаш мислев дека страста ме спречува да создавам адекватни идеи, тогаш мислев дека афектите не ми даваат да се посветам на интелектуална љубов кон Бог, но сега знам дека ме плашеше стравот од крајот, а мислата дека сè ќе заврши ме тераше да му ставам крај и на она што не почнало. „Јоан,” реков, и застанав, помислувајќи дека тогаш за првпат му го изговорив името. Ме погледна. „Треба да заминеш... Не можам повеќе да ти држам предавања.” Не бараше објаснување. Замина уште истиот ден, на пладне. Го видов како, одејќи си, на патот пред себе забележа мртва птица. Се наведна, ги пружи прстите да ја допре, но пред да го стори тоа стана, ја истресе раката како да сакаше да се ослободи од нешто, и продолжи по патот. Одвреме навреме, меѓу писмата кои ми стигнуваа, ќе го препознаев неговиот ракопис на некој од ковертите: „За професорот Бенедиктус Спиноза”. Тие писма никогаш не ги отворав. Ги оставав на страна, како вино кое не би годело да биде испиено по ручек од грав и пиперки. Ги чував покрај прозорецот, низ кој можеше да се види полјаната на која, под снегот на местото на кое стоев, Јоан најде цвет. На една таква полјана посакував да лежи неподвижен и нем; мртов - за да не ме боли неговото постоење. Писмата, пак, кога си заминував од Рајнсбурх, случајно или намерно ги заборавив. Таму, покрај прозорецот. Едно писмо и три пресувани цвета „Почитуван господине Спиноза, Не знам дали сè уште се сеќавате на мене. Јас никогаш не Ве заборавив, Ви праќав понекогаш писма на адресата во Рајнсбурх. Неодамна една Ваша пријателка, Мариет Мајстер, дојде овде и ми кажа дека одамна не живеете таму, дека се имате преселено оттаму, дека сега сте во Хаг, и ми ја даде адресава на која Ви пишувам. Иако долго време мина оттогаш, сепак верувам дека ме помните. Минавме неколку месеци заедно во Рајнсбурх, а Вие ме подучувавте во картезијанска философија. Веќе долго сум далеку и од философијата, и од нашата северна земја, но често мислам на Вас. Можеби ќе Ви се чини чудно, но секогаш чувствував нешто чудно кон Вас, нешто што ми е толку тешко да го објаснам, а јас секогаш многу погрешно ги објаснувам работите, па Вие тоа најдобро го знаете. Освен тоа мислам дека Вие знаевте за таквото мое чувство, а во исто време можеби и кај Вас се будеше истото. Толку сум збунет од помислата дека ова писмо сигурно ќе го добиете, што и не знам како да ги изложам работите, иако и немам што посебно да Ви напишам, ама ете јас веќе Ви пишав дека долго сум далеку и од философијата и од Холандија, а сепак не Ви кажав каде сум ниту пак со што се занимавам. Знаете, откако Вие ми рековте дека нема повеќе да ме подучувате, јас престанав да студирам философија. Прејдов во свештеници, но не останав долго ни во реформаторската црква, иако како свештеник - мисионер заминав во холандската колонија на југозападниот брег на Индија, во Малабар. Почитуван Спиноза, овде е толку сончево и топло, што честопати помислувам на Вас, на Вашето кревко здравје, и на тоа колку би Ви било пријатно да живеете тука. Ете, пак се оддалечив од она што сакав да го кажам, а впрочем и толку сум збунет што веројатно и заборавив што навистина сакав да Ви кажам. Можеби би требало одново да го започнам писмово, да го осмислам подобро, но Вие секако се сеќавате на мене како на мрзелив студент, иако морам да признаам дека ова е петнаесетти пат денеска како започнувам да Ви пишувам, навистина Ви велам, и знам дека и кога би го започнал писмово и по шеснаесетти пат одново би пишувал вака – без ред, измешано, иако јас знам дека Вие ќе разберете. Значи, не сум повеќе ни свештеник. Сега сум ботаничар, ги проучувам цветовите. Минатото писмо кое Ви го пратив на неважечката адреса во Рајнсбурх, Ви го пишав дента кога открив еден цвет кој дотогаш беше непознат во ботаниката. Вие, или поточно тоа писмо, беше првото кое дозна за моето откритие, иако не се согласувам со тоа што во ботаниката го користиме зборот откривање кога се наоѓа некој цвет дотогаш непознат за нас, затоа што цветовите се откриени за себе од мигот кога се создадени, ние само ги наоѓаме. Честопати се сеќавам на она зимско утро, кога Вие ми зборувавте нешто за Декарт, не се сеќавам веќе што, ах, ми доаѓа да го искинам сега писмово и да го започнам одново, затоа што не сакам во него да стои дека не се сеќавам за што точно сте ми зборувале, но верувајте ми, не е тоа затоа што не сум сакал да запомнам, јас толку сакав да помнам сè што ми имате кажано, но едноставно јас многу тешко ги сфаќав сите тие нешта, ах, да, што сакав да кажам: значи Вие зборувавте, и јас Ви реков да се поместите, затоа што имав чувство дека под снегот на местото на кое стоевте се наоѓа цвет, и навистина беше така. Мислам дека тогаш ги засакав толку силно растенијата, и да не беше тој настан со Вас, можеби до крајот на животот ќе бев философ или свештеник. Ќе бев лош философ или лош свештеник, а вака сум можеби добар ботаничар. Почитуван господине Спиноза, простете ако писмово е премногу здодевно или неучено и просто, но јас знам дека Вие ќе разберете, затоа што сега знаете дека ниту расправам за философијата на Декарт ниту проповедам за делата на Исус, за некој таков би било непростливо да напише едно вакво писмо. Јас сум веќе долго само човек кој набљудува како живеат цвеќињата, и кој понекогаш кога спие сонува дека има корен и дека наместо глава имам цвет. И им се радувам на тие соништа. Знам, Вие се смеете кога го читате ова, а и јас би сакал да можам во овој миг да Ве насмеам, макар и со наивноста на моето постоење, кое на секој граѓанин од холандското кралство би му се чинело празно и бесмислено, иако мене ми носи ваквото живеење некаква тивка радост, топла како ветерот што дува од океанот. Ете, толку имав да Ви пишам, почитуван Спиноза... А сепак сакав да пишам уште нешто. Всушност, уште од самиот почеток на писмово сакав да Ви пишам за тоа. Можеби уште ја помните онаа ноќ, пред утрото во кое ми рековте да си одам. Чудно, но по таа ноќ, (Вие веројатно сте заборавиле дека таа ноќ ми говоревте за бескрајот), значи по таа ноќ јас станав опседнат со бескрајот. Не можам да најдам зборови со кои би Ви го опишал тоа. Едноставно, ја гледав својата рака, и се прашував зошто не се протега до бескрај, кога легнував в кревет, ќе си ги погледнев прстите на нозете, и замислував дека продолжуваат сè понатаму и понатаму, дека го пробиваат ѕидот, дека излегуваат и од градот, замислував како моите прсти излегуваат од Холандија и продолжуваат таму каде што земјината топка се свива за да оформи закривена линија, моите прсти продолжуваа кон небото, минуваа по него, покрај ѕвездите, но потоа го сечеа и небото, одеа зад него, влегуваа во бескрајот... Сакав да стигнам до последната точка на конечноста, до самата граница на ограниченоста, сакав да видам каде почнува бескрајот, и сè заради Вашите зборови, Спиноза. Заради Вашата увереност дека на она што има граница не е достојно да му го посветиме нашиот живот. И така решив да тргнам за Индија. Помислив - ах, да, па тоа е крајната точка, до таму се протега земјата! Ех, колку бев глупав, веројатно подеднакво глупав сум и сега, туку сега имам едно знаење повеќе. Токму тука открив каде почнува конечноста. И сфатив дека конечноста е бесконечна. Верувајте ми, кога навечер ќе легнам на земја и ќе се загледам во небото - небото се чини многу ниско овде, ми се чини некоја ѕвезда ќе ми капне на лицето, и токму таа близина ми вели дека сè е далечно и бескрајно, Спиноза. Да, тоа сакав да Ви го пишам, и толку имав да Ви напишам, а Вие, ако не сте ме заборавиле, и ако имате време, а секако и ако не Ви е понижување да ми пишувате мене, пишете ми како сте, за што размислувате и дали можеби би сакале да го видите Индискиот Океан. Покорно Ваш Јоан Казеариус” Меѓу четирите листа хартија беа ставени три пресувани цвета. Писмото стигна малку предоцна на твојата адреса – неколку денови откако те закопаа. Јоан Казеариус чекаше одговор од тебе сè до еден летен четврток истата година кога некој му беше пратил писмо во кое му кажа за твојата смрт. Оттогаш во соништата на Јоан неговото огромно тело, кое се протегаше и од другата страна на небото, сè до бескрајот, ќе почне да се смалува - до границите на небото, па до најблиската ѕвезда, ќе се смалува и натаму - врвовите на ножните прсти ќе му бидат само до средината на Индискиот Океан, потоа ќе се смали до самиот брег, и на крајот до зрнце полен во некој цвет. А не му беше пишано телото да му се смалува само во соништата, туку и во стварноста. Таа година се разболе од дизентерија, и умре една топла есенска ноќ обидувајќи се низ прозорецот да го погледне ниското небо над Малабар. Во ботаниката остана запаметен по растението Casearia, Jacq. од семејството Flacourtiaceae, кое го беше открил и кое беше именувано според него. А потоа, Спиноза? Продолжуваше ли и по заминувањето на Јоан твојата борба со афектите, те гонеа ли и натаму додека сакаше да му се доближиш на третиот вид знаење? Објаснување на острината на сечилото Не, потоа сè беше поинаку. Потоа животот ми се претвори во будење по самото доаѓање на зората, читање на Рене Декарт и Џордано Бруно, брусење леќи, пишување, заспивање два часа пред полноќ. Не страдав повеќе од несоница, иако соништата и натаму ги заборавав пред да се разбудам. Постоењето почна да ми заличува на исцртување на најпрецизни геометриски форми кај кои, заради совршено повлечените линии, не може да се забележи раката на цртачот: сè помалку го живеев животот, сè повеќе ја пишував философијата. Надежта повеќе не беше надевање дека еден ден ќе живеам заедно со Клара Марија, надежта сега беше само дефиниција: непостојана радост, која произлегува од претставата на едно минато или идно дејство, во чиј исход се сомневаме; и стравот повеќе не беше страв од прашањето „А што потоа?”, туку непостојана жалост која произлегува од едно минато или идно дејство, во чиј исход се сомневаме. Ти велам, __________ , тоа веќе не беше живеење на животот, тоа беше испишување на философијата, тоа беше како да се објаснува острината на сечилото наместо да се доживее таа острина на сопствените вени. * * * И ништо не ја наруши таа геометриска прецизност, ништо не го принесе сечилото до твоето месо - толку колку одново да ја доживееш надежта не само како проста дефиниција, толку колку да не биде стравот само непостојана жалост која произлегува од едно минато или идно дејство, во чиј исход се сомневаме? Дури ни една средба со Клара Марија не би ги довела во прашање правилните форми на постоење-то во философска замисленост над животот? * * * Дури ни тоа. Ја сретнав Клара Марија во 1663, кога нејзиниот татко пишуваше некакви памфлети против државата, и ним им беше јасно дека јас не би смеел повеќе да влегувам во нивниот дом, бидејќи тоа ќе беше уште еден товар повеќе за мене - веќе бев прогласен за човек кој говори во името на ѓаволот. Се гледавме можеби за последен пат. Стоеше потпрена на оградата од балконот, гледаше некаде далеку кон хоризонтот. Се обидував да ја запаметам, да ја запаметам каква беше на таа средба, но дури и тогаш, а не само подоцна, кога се обидував да си спомнам на таа средба, значи, дури и тогаш, __________ , јас не можев да ја дофатам нејзината појавност. Ми бегаа како вода меѓу прстите нејзиниот глас, мирисот на нејзиниот здив (не можев да почувствувам дали мирисаше на пресно измолзено млеко), дури и погледот не можев да знам дали беше како некогаш, од едното око запрашаност, од другото сезнаење; целиот бев пренесен во сопствената ошумоглавеност. Знаев дека се гледаме можеби за последен пат, а и таа го знаеше тоа. „Се гледаме за последен пат?” Праша. „Можеби,” реков. „Чувствуваш тага?” Праша. „И тагата е само афект. А нема ниту еден афект од кој не би можеле да образуваме адекватна идеја - кога едно тело не се согласува со нашето и нè афектира со тага, можеме да создадеме идеја за тоа што е заедничко за тоа тело и нашето.” „И што потоа?” „Така ќе сфатиме зошто овие тела не се согласуваат - човекот сфаќа зошто неговото тело и надворешното тело не можат да ги комбинираат нивните односи на постојан начин.” „И што потоа?” „Ваквото спознание носи радост - кога ќе ги разбереме причините за тагата, таа престанува да биде страдање.” „А потоа?” „Активната радост која проистекува од созда-вањето на адекватна идеја за тагата нè води кон тоа да создаваме сè повеќе и повеќе адекватни идеи за сè што нè опкружува, и така стекнуваме адекватни идеи за божјите атрибути.” „И потоа?” „Потоа нашето сознание од адекватната идеја за некои божји атрибути оди кон сознавањето на суштината на нештата, и така го оформуваме знаењето за вечните есенции: знаењето за Божјата есенција, за поединечните есенции какви што се во Бог, и како што се сфатени во Бог.” „А што потоа?” „Па, нема потоа. Тоа е крајното достигнување.” „Ти воопшто не ме разбра. Цело време ми одговараш како да те прашувам: а што потоа со разумот? А јас те прашувам: а што потоа со животот?” Сега помислувам дека не само што тогаш не ја разбирав, туку дека не ја разбирав никогаш - но тоа недоразбирање не произлегуваше од моето немање желба да ја разберам неа, туку од мојот страв дека ќе ја разберам. Јас се прашував: А што потоа со животот?, таа се прашуваше: А што потоа со философијата? За мене животот имаше застрашувачка смисла, за неа философијата без живот беше бесмислена. „Со животот?” Последните зборови од нејзиното прашање одекнаа во мојата уста. Чувствував како ме боли во градите тоа што го рече. „Да,” рече. Забележа како се чувствувам; и покрај тоа што сакаше да го види претворено во пепел она што го зборував, не сакаше да се чувствувам како губитник. Не сакаше да ме гледа како губитник, иако длабоко во себе знаеше дека ја имав изгубено најважната битка, знаеше дека животот го претворив во битка за вечното и бескрајното; затоа се сврте така што светлината на сонцето ѝ паѓаше в очи па не можеше да ги гледа промените на моето лице. „Животот продолжува понатаму онака како што е воден од разумот,” реков, знаејќи дека ги забележува промените во мојот глас, звукот на самодовербата со кој се обидував да ја покријам тагата, која веќе зазвучуваше во паузите меѓу зборовите. Кога почувствував дека во потполност ми се смири дишењето, додадов: „Што се однесува до мојот живот, тогаш со сигурност знам што понатаму: и понатаму ќе се стремам да го осознавам она што е вечно.” „Значи, ќе се обидеш што побргу да ја заборавиш оваа средба, осудена да биде минлива, да биде сместена,” и погледна кон часовникот на кулата, „меѓу единаесет и единаесет и триесет, едно вообичаено претпладне, не-трајно, како и сите останати попладниња, да го заборавиш овој разговор, навистина по малку невообичаен, бидејќи се однесува на вечноста, но дури и таков - минлив, да ме заборавиш мене, која можеби ќе истраам уште неколку десетици години, но, споредено со вечноста, тоа е исто колку да траам колку и еднодневките, исто како да се родам едно утро, гледајќи го првото руменило на зората, и умирајќи по исчезнувањето на последното модреење на самракот. А не е ли тоа најголемиот пркос што може да се стори кон вечноста - да се смести сопственото постоење во еден ден? И, секако, заедно со ова претпладне, со овој разговор и со мене, ќе се обидеш да се заборавиш и себе. Барем оној дел од тебе кој е минлив,” рече. Се сврте, ја поттргна завесата и влезе во куќата. Некогаш, кога заминуваше од покрај мене, со мене остануваше мирисот на нејзиното тело, мирисот на тукушто измолзено млеко, остануваа откршоци од звуците со кои беа исполнети нејзините зборови, остануваа во воздухот нејзините движења - во празниот простор можев да видам како се врти кон прозорецот, или како ја мести косата, остануваше нејзиниот поглед да ги приковува моите зеници за нејзините отсутни а сепак присутни очи; а сега остана само нејзината горчина, која ме притеснуваше кон оградата на балконот, а јас попусто се обидував да се сетам на нејзината појавност. * * * Часовникот на кулата отчукува дванаесет пати, а ти и натаму стоиш на балконот. Доаѓа Франс фан ден Енден, а ти му велиш: „Морам да одам.” „Ќе дојдеш ли пак?” Те прашува. Слегнуваш со рамената. Додека Франс ти кажува нешто, ти не ги слушаш неговите зборови, туку помислуваш дека штом ќе се вратиш во Рајнсбурх ќе треба да ги пакуваш своите работи и да се преселиш во Воурбурх. * * * Првата ноќ во Воурбурх не можев да заспијам. Ја оставив свеќата запалена и гледав долго во пукнатината на ѕидот. Кога свеќата догоре не станав да запалам нова, лежејќи само ја испружив раката и го тргнав дрвениот капак од прозорецот, и на ѕидот ги гледав сенките на облаците кои минуваа преку полната месечина. Кога утрото почна да се наближува очите почнаа да ми се затвораат, а однадвор слушнав како некој чекори бавно; по чекорот знаев дека на оној кој чекори едната нога му е пократка од другата, и во полусонот ми се стори дека тоа Клара Марија доаѓа да ме посети. Брзо станав и погледнав низ прозорецот - една старица бавно чекореше кривејќи. Потоа се преселив во Хаг, а неподносливата леснотија на геометриското постоење продолжуваше и натаму, неа не ја нарушуваше дури ни смртта на пријателите. Улиците се празни, само моите чекори го разбиваат чувството дека времето застанало. Кога не би се движел, кога би стоел на едно место, би изгледало како да набљудувам сликарско платно на кое е претставен некој мртов град. Во некоја од соседните улици се слуша лаеж на куче, а потоа наеднаш тој лаеж го надвикуваат човечки гласови, па човечките гласови се мешаат со кучешко квичење. Се загледувам во прозорците на куќите, на барем по еден прозорец од секоја куќа застанати се по неколку луѓе. Во почетокот тоа дава чувство дека градот е сепак жив, но потоа, колку што повеќе се движам, колку повеќе луѓе гледам покрај затворените прозорци, сè повеќе се засилува впечатокот на некаква замрзнатост. Луѓето не се погледнуваат едни со други, не проговоруваат ништо, единствено трепнувањата со очите откриваат дека се живи. Стојат неподвижни и неми меѓу рамките на прозорите како во некаков групен портрет, направен од некој недоучен сликар, кој ги насликал нивните ликови премногу бледи и вкочанети. Однекаде се појавува куче. Вратите на куќите се отвораат, луѓето истрчуваат од своите домови правејќи неподнослива врева. Една баба со дивјачки поглед и искривена уста протрчува покрај мене и ме удира со крајот од метлата што ја држи во рацете. „Фатете го злосторникот!” Вика и трча заедно со групата луѓе по кучето кое се обидува да побегне, но веќе е опкружено. „Убијте го ѕверот!” Одекнува низ зимскиот воздух, се повторува таа реченица во хор, како рефрен, додека кругот околу преплашеното куче се стеснува. Луѓето имаат метли, стапови или пак весла во рацете, и секој со она што го има замавнува по кучето. Кучето собира храброст и втрчува во кругот луѓе околу него, пискаат неколку женски гласови и кругот се растура. Кучето почнува да бега по улицата. „Убијте го ѕверот!” одново одекнува рефренот повторуван од хорот, а од куќите покрај кои протрчува кучето излегуваат и други луѓе, со лопати, стапови, весла. Бабата со дивјачки поглед и искривена уста, која малку пред тоа ме удри со врвот на метлата, се лизнува на мразот и паѓа. Во воздухот нејзината метла останува уште еден миг, а потоа и таа паѓа удирајќи ја бабата по задникот. „Убијте го ѕверот!” вреснува бабата, иако толпата е далеку од неа и премногу гласна за да ја чуе. Гледам како луѓето, кон крајот од улицата, го удираат кучето, едно момче кое скоро и нема чело, па косата му почнува над самите веѓи, го удира со крајот од веслото по опашката, кучето квикнува и веќе не знаејќи каде оди потрчува право во човекот кој држи лопата во рацете и силно го треснува животинчето по главата, врз кое потоа се нафрла гневната толпа и го удира сè додека не се чуе последното квичење, одолговлечено и болно. Потоа еден подгрбавен старец, кој го паметев уште од моето детство како просеше покрај црквите и синагогите, го потфаќа мртвото куче и го става во една торба. Потоа ги фаќа јажињата на крајот од торбата и почнува да ја влече по снегот. Додека минува покрај бабата која уште не може да стане, таа ја зграпчува метлата и удира по торбата. „Еве ти и од мене, ѕверу!” Кучето, за кое мислеа дека е мртво, квикнува уште еднаш, за последен пат. „Ѕвер, уште е жив,” промрморува бабата, на која неколкумина и помагаат да се исправи. Тргнувам по старецот кој ја влече торбата зад себе. Зад прозорците во куќите крај кои минуваме и натаму стојат луѓе. И натаму вкочанети, само што сега, гледајќи што влече старецот зад себе, имаат некои чудни насмевки на лицата. Стигнуваме на плоштадот. Таму, на еден куп се нафрлени вреќи. Еден човек разговара со старецот, му подава пари, а старецот ја фрла вреќата на купот. Потоа старецот и уште десетина просјаци се качуваат на купот вреќи и ги полеваат со катран. Еден од нив запалува една од вреќите и огнот се шири по останатите. Некои од кучињата, оние кои недоубиени биле ставени во вреќите, почнуваат да квичат, и јас ги затворам ушите. Помислувам дека кога би можело да не се дише, би требало да се затвори и носот – страшна смрдеа почнува да се шири низ воздухот. Ги тргам прстите од ушите и почнувам да се оддалечувам од плоштадот. Квичењата на кучињата ги надгласува биењето на часовникот од кулата. Бие дванаесет пати. Се враќам во домот на Симон де Фрис и го прашувам за она што го видов. „Секој ден во дванаесет часот палат кучиња на плоштадот, и потоа до полноќ градот смрди на катран и запалено месо. Некој ги уверил дека кучињата ја пренесуваат чумата.” Потоа го погали својот пес по муцката. „Затоа не го пуштам него надвор оваа зима.” Чумата се врати тие години во Амстердам - во 1663 година десет илјади луѓе, а следната - дваесет и пет илјади - секој седми жител умре од чума. Идниот ден се вратив во Хаг, а еден месец потоа ми кажаа дека Симон починал. По неговата смрт посакав да појдам на гробиштата каде што беа закопани моите родители. Додека одев меѓу гробовите чувствував како чекорот ми станува бавен, а нозете тешки. Со поглед барав каде лежат мајка и татко, и Исак; се сеќавам дека до гробот на татко имаше високо дрво, а гробовите на мајка и на Исак се наоѓаа малку подолу од неговиот, кон реката. Знаев дека нивните гробови се едни од оние обраснати со плевел, ги разоткривав плевелите од надгробните плочи на гробовите поставени до дрвата, надевајќи се на некој од нив да прочитам „Михаел Спиноза”. На еден гроб под високо дрво го прочитав татковото име. Почнав да го корнам плевелот, да го расчистувам гробот, а потоа тргнав неколку чекори во правец на реката - два гроба беа еден до друг, кога го раскорнав плевелот обраснат околу нивните надгробни плочи, на едната прочитав „Хана Девора Спиноза”, а на другата „Исак Спиноза”. Го чувствував само забрзувањето на движењето на моето тело, корнев брзо, ветките на плевелот ми ги загребуваа дланките и прстите, ги раскрваруваа. Потоа отидов до брегот на реката - зедов една од кофите кои им служеа на луѓето да ги измијат гробовите на своите блиски, ја наполнив со вода, и се вратив таму каде што лежеа Хана, Исак и Михаел. Ја поткренав кофата за да зачистам еден од гробовите, но рацете ми се стресоа, кофата ми падна од рацете и водата се излеа на земјата и по моите нозе. Бев изнемоштен, седнав на гробот на мајка, и почувствував нешто чудно, како нешто далечно и заборавено да се враќаше во мене. Не беше тоа некој конкретен настан, тоа беше некое чувство, некој афект што не го бев дефинирал во „Етиката”, ниту пак му го знаев името; беше тоа потреба рацете да се згрчат во тупаници и да се стават на градите, и потоа да се навали телото, главата да се олабави кај вратот и слободно да падне напред. Потоа ја потпрев главата на дланките, и се прашував што чувствувам во тој миг, но не можев да си одговорам, не беше тоа ни тага, ни очај, ни бес, беше тоа некое меѓучувство, некој меѓуафект, беше тоа некој премин - ми се чинеше дека дури и го чувствував вкусот на неповратната минливост, вкус кој тогаш го сетив за првпат по толку време, додека ми се чинеше дека таа минливост зазема облик на сè околу мене и дека единствено јас не ѝ припаѓам, и дека токму во тој миг се проширува тој облик и продира и во мене, го голта моето тело и моето постоење, и ме тера да плачам после толку години, за првпат по смртта на мајка. Оттука со лотка стигнав во Амстердам, сакав да го видам местото каде што бев роден. Куќата веќе не беше иста, од неа не паѓаше портокаловата боја туку беше пребоена во црвено, и јас можеби не ќе можев да ја препознаам доколку не беа единствено пред неа исечени багремите. Вратата беше друга, тропнав на неа, и зад неа се појави еден слеп старец. „Господине, дали овде живее Габриел Спиноза?” „Извинете,” рече, „јас овде дојдов пред една година со семејството на син ми, и не говорам холандски ниту било кој друг јазик освен шпански. И хебрејски.” „Дали овде живее Габриел Спиноза,” прашав на шпански. „Можеби живеел овде, но повеќе не,” одговори старецот. „Овде пред нас живееше еден човек кој имал продавница за зачини, суво овошје и вина. Го чув неговиот глас пред да замине - беше бавен, а во исто време како да се лизгаше по зборовите кои ги кажуваше.” „А знаете ли каде е сега тој?” „Ми се чини дека велеше дека ќе оди на некој далечен остров. Мислам дека се вика Барбадос или Брабадос. Така рече. Влезете, господине,” рече, „ако сакате разгледајте ја куќава,” и мафташе со раката кон внатре, повикувајќи ме да влезам, додека неговите слепи зеници гледаа некаде над мојата глава. Влегов. Внатре веќе не мирисаше на нашиот дом. „Велат дека овде,” рече и покажа кон огледалото, „се наоѓа единственото нешто што останало од семејството кое живеело тука пред нас, друго сè е распродадено. Да, овде е, ја чувствувам неговата мазна површина.” Се погледнав во огледалото - лицето ми беше намачкано со земја. Го тргнав погледот, не можев да се гледам. Направив два чекори наназад. „А вие, господине, вие мора да потекнувате од Шпанија, штом толку убаво зборувате шпански.” „Не,” реков, „јас сум роден токму овде,” и се сетив дека стојам на местото каде што некогаш стоеше големиот црвен ледикант на кој бев роден. „Значи роден сте во Амстердам, но веројатно вашите родители се од Шпанија; токму тоа и сакав да ви го речам,” рече старецот и се поднасмевна, минувајќи со раката по главата. „Овде ретко среќавам луѓе кои знаат шпански. Впрочем, јас овде воопшто ретко среќавам луѓе. Син ми е трговец, а жената и децата му умреа за време на чумата. Син ми оди да работи рано наутро, а дома се враќа доцна навечер,” рече, и со раката напипа еден стол на кој седна. „Знаете што, ако сакате, можете да го купите огледалово, или дури земете го така; мене веќе не ми треба, а исто и на син ми.” Погледот ми тргна одново кон огледалото, но пак се врати назад, кон треперечките зеници на старецот. „Не,” реков. „Имам огледало.” „Но ова е навистина убаво,” рече старецот. „Јас понекогаш го допирам. Кога ми е тажно, кога сум сам, кога помислувам дека сум далеку од Шпанија и од сè она што беше мој живот, кога знам дека не можам да гледам, а и да би гледал, не би можел да го видам она што сакам да го гледам, тогаш му се приближувам на огледалово,” рече и стана од столот, зачекорувајќи кон огледалото, „и го допирам,” и ги стави прстите на мазната површина. „Почувствувајте, господине, каква мазност. Допрете, ве молам,” и со другата рака ја бараше мојата рака, и јас му ја подадов. Ги зеде моите прсти и ги стави на огледалото. Јас гледав во моите прсти. „Помислете, господине, колку ликови се имаат огледано во ова огледало. Нив веќе ги нема на него ни во него, но сепак имаат оставено некаква трага. Јас тоа го чувствувам, јас тоа го чувствувам на врвовите од моите прсти. Ги чувствувате ли и вие тие остатоци од огледувања на своите прсти?” Воздивна. „Ми недостига видот, господине. Но сепак, благодарен сум му на Бог што сè уште можам да допирам, да мирисам, да слушам и да вкусувам. Замислете колку мачно би било во свет во кој би постоеле само идеите. Замислете еден свет во кој би немало видување, слушање, допирање, вкусување, мирисање. Само идеи кои минуваат една покрај друга. Но, запомнете, само минуваат една покрај друга, а не се допираат, не знаат ништо една за друга. Идеи кои ниту можат да се видат едни со други, ниту да им проговорат на другите идеи ниту пак да ги чујат другите, не можат да се допрат, ни да се помирисаат, ни да се вкусат. Би бил тоа еден многу... еден многу...” и старецот се обидуваше да го изнајде соодветниот збор, „би бил тоа еден таков свет, господине, ах, би бил тоа еден таков свет којшто јас не би можел да го именувам. Затоа што јас сум слеп, а тие идеи исто би биле слепи едни за други, јас тој свет најпрво би го нарекол тажен свет, но тој свет не може да биде ни тажен, тагата доаѓа дури откако имаме знаење за нешто што е друго, за нешто што е не-јас, мојата тага доаѓа оттаму што преку допирот, вкусот, слухот, мирисот, знам дека има нешто што е не-јас, и во определени ситуации таа свесност за не-јас ми создава тага; а тој свет не би можел да биде тажен, господине, затоа што тие идеи не би знаеле ништо едни за други, а би можеле ли да знаат барем нешто за себе ако не ги знаат другите?” Старецот запре, ги тргна прстите од огледалото. „Простете, господине, јас можеби премногу зборувам. Знаете, јас порано на младите Евреи во Шпанија им предавав философија и мистика, но тоа беше некогаш...” И поцрвене некако детски. „А огледалово земете го, навистина ви велам да го земете, господине, нешто толку чудно мина низ вашата рака кога нејзините прсти ги ставив на површината на огледалото...” Забележав дека прстите и натаму ми се на огледалото. „Јас морам да одам, господине,” реков, и ја прибрав раката до телото. „Ах, останете уште малку; јас знам дека сум здодевен, тоа го вели и син ми кога ќе дојде некој овде а јас почнувам да зборувам, јас секогаш зборувам исти нешта, а вие не ми кажавте ништо за себе, не ми кажавте ни како сте научиле толку убаво шпански, а сте роден овде.” „Татко ми и мајка ми се од Португалија,” реков, „а јас учев на шпански овде.” „Зошто не седнете, барем на кратко, господине?” Велеше старецот и покажуваше со раката таму каде што претпоставуваше дека има стол. „Морам да одам,” реков. „Повеќе не живеам овде,” и погледнав по скалите кои водеа кон таванските соби. „Повеќе не живеам во Амстердам.” „А каде живеете, господине; и ве молам - сепак седнете...” „Во Хаг”, реков, и тогаш погледнав над своето рамо во огледалото, и ми се стори како да го видов својот некогашен лик, како да се видов кога за првпат се бев видел во огледало, го видов тоа збунето лице кога имав пет години, „А зошто повеќе не во Амстердам?”, прашуваше старецот, „Не знам,” велев, а потоа тој збунет лик на моето детство се губеше, и од зад него се појави мојот лик кога се огледував во тоа огледало за последен пат, онаа ноќ кога, веднаш по екскомуникацијата, си заминав од дома, ги гледав извиените веѓи, острината во очите, воздржаната насмевка, „Откако не гледам, мене ми е веќе сеедно каде живеам,” велеше старецот, и тогаш како да се појави во огледалото смртната постела на мајка, и јас до неа, видов како тогаш во огледалото го гледав нејзиниот мртов поглед, почувствував како нешто да губам во тој миг, како да станував свесен за нешто што е изгубено многу години пред тоа, беше тоа како одново пронаоѓање на еднаш изгубено чувство. „Простете, господине, јас зборувам толку многу, а вие молчите, вам сигурно ви е здодевно...” „Не,” реков со изменет глас, како некоја тешка топлина да се спушташе по моето грло и ги топеше зборовите кои ги кажував. „Морам да одам,” реков, се свртев и излегов. * * * Старецот зачекорува по тебе, тој мисли дека бил многу здодевен, дека претерал со објаснувања и со прашувања, тој не знае ништо, а сепак можеби претпоставува сè, ти излегуваш а и тој стигнува до вратата, „Земете го огледалото, господине,” вели, но ти не го слушаш, ти брзаш по улицата. Тој прави уште неколку чекори по тебе, а потоа ќе застане. Ќе се враќа кон дома придржувајќи се за ѕидот од куќата, ќе мрмори нешто тивко за огледалото. Ти таа вечер ќе отпатуваш за Хаг, и повеќе никогаш нема да дојдеш во Амстердам.   ШЕСТА НИШКА Видување Кога стигнав во мојата соба во Хаг прво што сторив беше да се видам во огледалото. За првпат се видував во огледало по толку години, дотогаш само се гледав - дали ми е косата уредна, имам ли гурелки во аглите на очите, да не имам бели „мустаќи” над усните по утринското пиење млеко. Сега одново се видував, и беше тоа како да го видувам својот лик за прв пат - изгледав како некој кој стои на некаков раб: не бев ниту на безбедна ширина, не паѓав ниту пак во бездна - само стоев на раб: така изгледав во огледалото. Почнав да го допирам своето лице, потоа ги мирисав дланките, гризев прамени од косата, а потоа изговарав П и го слушав својот глас, изговарав Р и го слушав својот глас, изговарав А и го слушав својот глас, изговарав З и го слушав својот глас, изговарав Н и го слушав својот глас, изговарав О и го слушав својот глас, а потоа сам од себе излета од мене некаков продолжен крик, нешто што ми беше тешко да го слушам, и видов како паѓам, како го допирам подот, а потоа ја вдишував прашината. Ме опфати некаков силен страв за изминатите нешта, сакав да се сетам на сè што изминало и да го запечатам некако, да го сочувам. Се сеќавав на нештата кои беа а кои веќе ги немаше, сè што некогаш беше се обидував одново да го допрам, видам, помирисам, вкусам, слушнам во сеќавањата. И така, во трагите од минатото, барав утеха. Сè додека трае сеќавањето, Клара Марија ќе го крева праменот коса паднат преку нејзиното чело, Јоан ќе се смее седнат на столчето до мојот кревет. Понекогаш не можам да се сетам на раздвиженоста или мирувањето на воздухот околу нивните тела, не можам да се сетам на начинот на кој воздухот околу нив беше раздвижен, начинот на кој беше во мирување; има мигови кога не можам да ги видам врз внатрешната страна на моите затворени очни капаци очите на Јоан, го гледам како на сликарско платно на кое се движи, а очите некој ги исекол; понекогаш не можам да го чујам во сеќавањето гласот на Клара Марија, си ги повторувам нејзините зборови но нејзиниот глас ми бега од доловливото. Ме болат заборавените нешта, ме боли заборавот. Јас, кој некогаш верував дека сеќавањето е непотребно чување на сетилните отисоци од минатото, сега седам во аголот на мојата соба и се обидувам да се сетам на бојата на гласот на Клара Марија кога ми рече: „А што потоа?”, се напрегам да го чујам одново тој глас веќе не низ ушите, туку во моите уши, како доаѓа од сеќавањето, додека ги затворам со показалците; се обидувам да го видам одново Јоан како чекори кон мене, неговата насмевка, раката која ја става на моето рамо, се обидувам да го видам тоа одново преку моите затворени очи, да го почувствувам допирот. Ме болат заборавените нешта, оние траги на појавното кои се избришале од сеќавањето. Сепак, некои нешта сè уште траат, и го исполнуваат моето време меѓу будењето и заспивањето, некој настан ненадејно се појавува во моето сеќавање додека појадувам со Спијкови, пар топли очи погледнуваат во мене додека продавачката ми подава векна леб, а потоа сфаќам дека мојот повик по сеќавањето ги залепил топлите очи на Клара Марија на испиените очи на пекарката, во таверната „Кај скршениот рог” погледот ми е тапо запрен на масата, а потоа гледам како цврстата рака на Јоан ми подава чаша вино, ја кревам главата и здогледувам подгрбавен старец кој секогаш служи овде, и одново погледнувам во неговата рака, која веќе не е раката на Јоан туку сува старечка рака. Се враќам дома, гледам во белиот ѕид и на него го гледам минатото; да, со тоа го исполнувам моето време. Одам дотаму што ги гледам трепавиците на Клара Марија, ги гледам во сеќавањето поблиску отколку што ги бев видел во стварноста, ги гледам на раздалеченост помала од пресек на влакно од моите очи; го гледам почетокот на косата на Јоан на неговото чело, моите очи скоро го допираат крајот на неговото чело и првиот ред коса, потоа се обидувам да се сетам на некое движење на телото на Јоан, како минува со прстите по својата коса, или како зачекорува кон вратата, и одново и одново го повторувам во сеќавањето тоа движење, тој илјадници пати минува со прстите по косата, илјадници пати зачекорува кон вратата. Ги враќам во сеќавањата сите настани, а потоа се обидувам да им се доближам на сите мириси, на сите допири и придвижувања кои така сум ги пропуштил да минат, без да помислам дека ги има, без да ги доживеам. Понекогаш пак посакувам да знам како ќе траеше она што никогаш не започна, додека минувам навечер покрај нечии домови погледнувам низ нивните прозорци и помислувам што кога би можело токму низ овој прозорец да се видат нештата кои можеа да се случат а не се случија, што кога низ овој прозорец би можело да се види сето тоа траење на настани кои завршиле уште пред да започне првиот од нив; застанувам крај тие прозорци и веќе сум доволно вешт да ги избришам ликовите од другата страна на стаклото: маж, жена и три деца вечераат, едно од децата одбива да ја јаде супата, таткото му врзува шлаканица, но ти велам, __________ , јас не го гледам тоа, останува само рамката - прозорец а во неа е празно платно со неистражени можности, и во таа рамка се појавува Клара Марија, се појавувам јас, вечераме таа и јас, одвреме навреме покрај нас се појавуваат деца, па ги снемува, па одново се тука, па пак ги нема, - не влегуваат и не излегуваат од рамката на прозорецот, туку само се создаваат од воздух а потоа исчезнуваат во воздухот. Клара Марија ме прашува дали навистина ништо не може да се спознае преку сетилата. „Сè,” велам јас, „сè може да се спознае преку нив.” Таа го поткрева синиот фустан, ги раширува нозете и ја здогледувам розевикавоста на нејзиното меѓуножје. Ја спуштам главата таму, ја галам со јазикот, бескрајно е топло таму, да, бескрајно топло, дури сега ја доживувам (иако со рациото многу одамна ја осознав) суштината на зборот бескрајно, сега, додека се тресам на студот од оваа страна на прозорецот, и замислувам како таму, од другата страна, мојот јазик минува по бескрајно топлото на нејзиното меѓуножје, а сè што се случува потоа, допирите, движењата, звуците кои минуваат низ нашите грла, целото тоа соединување кое настанува меѓу нашите тела, е како некое враќање дома, како пристигнување во некој совршен дом напуштен уште пред самото раѓање. Во еден миг изразот на лицето на Клара Марија се менува, таа ја става раката на мојата уста, се врти кон прозорецот и ми вели: „Нè гледаат нашите деца”. Се вртам и јас, погледнувам низ прозорецот, а таму, од другата страна, се гледам себе како стојам тресејќи се од студ. И одново станувам оној кој, во студенилото на ноќта, гледа во нечиј прозорец, а во тој прозорец веќе нè нема ни Клара Марија ни мене, го нема веќе ни семејството кое вечераше - свеќата е изгасната. Потоа се сепнувам, помислувам дека ќе се појави некој минувач по улицата, ќе ме види како гледам во нечиј прозор, и зачекорувам во мракот. Понекогаш веднаш одам дома, понекогаш, кога помалку ме болат нозете, чекорам уште долго. Стигнувам до куќата на семејството Спијк, ниту еден прозорец не свети, сите спијат. Влегувам во куќата, доаѓам до мојата соба, но не влегувам во неа. Клекнувам и погледнувам низ клучалката - таму е Јоан, но некако чудно голем, а сепак онолкав колкав што беше. И јас сум до него. „Што ќе правиме со нашата ограниченост?” Ме прашува. „Бескраен си,” му велам. Со раката го напипувам тој бескрај меѓу неговите нозе, онака како што никогаш не успеав да ја напипам бескрајноста на супстанцијата, а потоа тој бескрај навлегува во мене. И во мигот кога ми се чини дека сиот сум обземен од неговиот бескрај, пред моето око останува само клучалката - низ неа не можам да се видам себе покрај Јоан - таму е само празниот кревет. Промената на глетката ме стресува; станувам, и влегувам во собата. Легнувам да спијам. Понекогаш сакам да ја гледам Клара Марија додека сонува. Не посакувам да го видам нејзиното јаве, не сакам да видам како се буди наутро, не сакам да видам како погледнува кон Теодор да види дали е буден или пак сè уште спие, не сакам да знам дали сака да биде далеку од него или пак сака постојано да биде крај него, не сакам да знам дали ѝ е одбивен мирисот на неговото тело или пак кога е тој на пат таа постојано чува крај себе дел од неговата облека и одвреме навреме го става тоа парче облека на своите ноздри, не сакам да ја видам како станува од креветот, не сакам да видам како боса чекори по собата, не сакам да видам како се мие, како седнува потоа пред огледалото, погледнувајќи си точно во зениците, не сакајќи да го види изразот на своето лице, не сакам да го видам изразот на нејзиното лице, не сакам да видам според него дали е тажна или весела, и таа гледа во своите зеници, затоа што има нешто во нив што е отаде тагата и отаде радоста, а е потажно и порадосно од двете, не сакам да ја видам како минува со чешелот по долгата коса, по која паѓаат зраците на Сонцето, не сакам да видам како се загледува во облаците кои се појавуваат по огледалото, не сакам да ја видам како појадува заедно со Теодор, не сакам да чујам за што разговараат ниту пак сакам да знам дали воопшто разговараат, не сакам да ја гледам како ги засукува ракавите додека тој излегува од дома, и почнува да ги мие садовите, не сакам да ја видам како потоа се качува на таванските соби, застанува крај прозорот и гледа долго некаде преку улицата, преку куќите, преку градот, зад крајната точка на хоризонтот, не сакам да видам како го остава прозорот отворен, а таа оди до креветот, ги потпира лактовите на колената а главата на дланките, косата ѝ паѓа удолу, до под колена, ветерот ги ниша завесите, ги поткрева чаршафите, а сепак сè е толку мртво во таа соба, како во мојава, не сакам да знам зошто со часови седи така вкочанета, не сакам да знам дали во тие мигови ја боли тоа што нема деца, тоа што претпоставува дека никогаш нема да ги има, или пак ја боли бесмислата на постоењето, не сакам да знам дали ја болат сите прочитани реченици од книгите, не сакам да знам дали ја бодат сите мисли кои не можат да излезат од неа, кои нема со кого да ги сподели, како што проголтани игли го бодат желудникот; а потоа, кога ќе го чуе тропањето на вратата, знае дека тоа е млекарката, па ги брише очите, се стрчува по скалите, го трга резето, отвора и позема две шишиња млеко. Не сакам да видам како со воздишка влегува во собата со инструментите, посегнува по секој од нив, но тоа е само полу-движење, тоа е само обид, а потоа на половина пат ја враќа раката назад крај своето тело, не сакам да знам дали во тие мигови во нејзините уши сепак одекнува ехото на звукот на некогаш отсвирените композиции. Потоа излегува од собата, оди да пазарува, сигурен сум дека секогаш купува некои слатки нешта, суви смокви и суво грозје, мед и слатко од јагоди, а јас тоа не сакам да го знам, не сакам да знам како чекори по зафрлените улички и оди сè така до крајот на градот, до бессознание си се прашува која е и си одговара дека е Клара Марија, па собира лисја и ги става по џебовите ако е есен, а ако е пролет некави ситни цветови, а потоа се враќа дома, и пред да влезе се сеќава дека таму, на крајот од градот, ги заборавила сувите смокви, медот и слаткото од јагоди, не сакам да видам како го пречекорува прагот, како од крајот на собата ја здогледува Теодор и ѝ вели: „Носот ти е вцрвенет,” а таа помислува: „А прстите премрзнати,” но не ги става на неговите образи и тргнува кон рафтовите книги, допира една по една книга и се сеќава на нашата игра, но не сакам да знам дали сега, минувајќи од една книга на друга, изговара по една реченица од секоја од нив, не сакам да ја видам насмевката на нејзиното лице додека ја игра оваа игра, ниту пак сакам да видам како тага го прекрива нејзиното лице кога ќе се сети дека се насмевнува, кога ќе се сети што ја буди таа насмевка, а потоа зема една книга, „Анатомија на меланхолијата”, книгата сама се отвора таму каде што е пресвиткана од препрочитување на тие страници и чита: „Ја гледам живата смрт, исеченото, крвавото, усмртено тело, забавениот или прекинат ритам, избришаното или празно време кое е поништено во маката”. Не сакам да знам што сака ни што мрази, ниту пак сакам да знам на што се надева и од што се плаши, не сакам да видам дали навечер во неа се буди желбата по телото на Теодор, или пак ѝ е противно што воопшто спие покрај него, не сакам да видам дали со задоволство ги обвива нозете околу него или го прави тоа со грч и гадење, или пак нивните тела лежат оддалечени едно од друго, а нивните души далечни. Не сакам да знам дали си спомнува на мене во тие мигови, дали се сеќава на онаа ноќ во собата, на ледикантот, кога ме прашуваше дали може едно нешто да се осознае со допир, со мирис, со вкусување, слушање и гледање, не сакам да знам дали првиот пат кога ја помирисала спермата на Теодор се сетила на мирисот на мојата сперма таа ноќ и дали помислила дека ја лажев неа таа вечер, а уште повеќе себе, бидејќи ја посакував нејзината минливост. Не сакам да ја гледам како се бори со несоницата, не сакам да гледам како се обидува да заспие. Сакам да ја гледам како спие. И ја гледам како спие, свртена со главата кон сонот што доаѓа, а јас ги замислувам нејзините соништа. Сакам да има многу сина боја во нејзините соништа, сакам нејзините соништа да мирисаат на тукушто измолзено млеко. Не знам зошто, но единствено боите и мирисите ми се важни во нејзините соништа, а она што се случува е сосем неважно, сосем ми е сеедно кога, замислувајќи ги нејзините соништа гледам, како Клара Марија држи пепел во левата рака, а со десната ја стега главата на една риба така што ѝ ја подотвора устата и го истура пепелот во устата на рибата, а потоа ја голтнува рибата и почнува да тоне во небото, ниту пак обрнувам внимание на големото јаже чии краеви ги врзува околу вратовите на две тела кои се потполно исти, а тие се идентични со моето тело, а потоа го соблекува своето тело и почнува, така обестелена, да чекори по јажето, од едната моја глава кон другата и обратно. Сè што ми е важно е тие соништа да почнуваат со сина боја, да продолжат во црвена, и исчезнуваат во мирисот на тукушто измолзено млеко. И така секое утро, кога се будам, кога се обидувам да се сетам што сум сонувал во тие кратки преспани часови, кога станувам свесен дека не можам да се сетам, јас почнувам да ја замислувам неа, ја гледам како ја врти главата кон ѕидот, и започнува да сонува во сино. Се прашувам и каде е Јоан, и што прави, бара ли и натаму цвеќиња под снегот и јава ли и натаму по ограничените нешта? Сакам да знам која му е првата мисла по будењето, и покрај кого се буди - покрај маж или покрај жена; сакам да знам дали има син, и дали кога му објаснува на малечкиот што е тоа ‘лета’, се сеќава на мртвата птица што ја виде на патот она пладне кога заминуваше од мене. Сакам да го видам дали го подучува својот син да јава, и откако ќе сфати дека сите настојувања се безуспешни, дали ќе помисли: „Ќе биде како професорот Бенедиктус Спиноза. По одот ќе му се познава дека не умее да јава.” Сакам да го гледам како по секое заоѓање на сонцето гледа во потемнувањето на небото, и се прашува: „Постои ли, навистина, бескрајот?” Помислувам колку силно ги оттурнав другите од себе заради сопственото јас. Кој јас, што јас? Од каде и кон каде јас? Зошто јас? Но, пред сè: кој јас? Овој јас кој ова зимско утро ги протрива од џебовите дланките кои се потат?, овој јас кој зачекорува по патот кој води надвор од Хаг и продолжува некаде во рамницата, таму каде што синевината на зората паѓа по снегот што ги има покриено полјаните?, дали јас Спиноза е оној јас кој се загледува по формите што ги прават јатата птици по сивото небо?; кој јас, дали овој јас кој чекорам по длапките кои ги направила некоја запрежна кола во снегот и гледам во трагите од копитата на двата коња кои ја влечеле, а потоа се загледувам во пареата која излегува од моите ноздри кога издишувам? Каде да се најде тоа јас додека јас се присеќавам на она утро кога мајка ми објаснуваше што е да се вдише а што да се издише, и се прашувам: бев ли токму тоа - јас?; заграбувам од снегот и правам топка - студенилото на снегот ме потсетува на студенилото на прстите на Клара Марија кога еднаш ми ги стави на образите и ми рече: „Почувствувај колку се студени”, бев ли токму тоа јас - оној кој се обидуваше со својот здив да ги стопли премрзнатите прсти на Клара Марија? Ја фрлам снежната топка колку што можам подалеку и продолжувам по патот - ветерот ми удира в лице и ме тера да ги подзатворам очите онака како што ги подзатворав една студена летна вечер пред запрашаноста што понатаму, што по екскомуникацијата, додека чекорев по улиците на Амстердам, како што ги подзатворав едно утро кога му кажував на Јоан дека мора да си замине за Лајден, како што ги подзатворав чистејќи го гробот на татко. Кое јас да се избере од сите јас расцепкани во времето и расфрлени по просторот, или пак треба да се сврти главата од таа расцепканост и расфрленост и да се тргне спротивно, да се побара едно единствено јас кое можеби постои наспроти сите тие разделени јас, некаде не на спротивната страна на ветерот, туку онаму каде што нема ни спротивна страна ни ветер, таму каде што нема време и простор? Или, сепак, јас е во тие јас, во сите изминати јас, јас е во она дете кое за првпат слуша од својата мајка што е вдишување и издишување, јас е и во зборовите на мајката, јас е и во вдишувањето и во издишувањето; јас е во моите образи, но и во прстите на Клара Марија на тие образи, и во нејзините зборови: „Почувствувај колку се студени”; јас е во оној кој мораше да замине од својот дом и чекореше по Амстердам, јас е во оној кој го принуди Јоан да замине, и во оној кој ги чистеше гробовите обраснати во плевел. Само, како да се дојде до тој миг во кој ќе се соединат сите тие јас, како да се биде во тој миг на обединување, а тогаш знам, иако тој миг ми се чини толку недостижен, знам дека тогаш ќе бидам во она во што отсекогаш посакував да сум, тогаш ќе допрам и дел од вечноста и бескрајноста, можеби затоа што, доживувајќи ги одеднаш сите изминати и неповратни нешта, ќе бидам посвесен од кога и да е за лепливата болка на минливоста и конечноста. На патот пред мене гледам пајка која паднала во снегот и се смрзнала. Се свртувам - матното зимско сонце се поткрева над покривите на куќите во Хаг. Зачекорувам назад кон градот. А потоа доаѓаа и инакви утра, имаше денови кога сè што можев да почувствувам беше очајот. Ги насетував тие денови однапред, онака како што животните можат да насетат некоја несреќа, го претчувствував нивното доаѓање па се снабдував со шише млеко, неколку леба и тутун, и се заклучував во собата. Спијкови знаеја за овој мој обичај и не ме вознемируваа, така што останував по неколку денови сам, а можеби поблиску до себе и поблиску до другите отколку во другите денови. Во таквите денови веќе не се ни обидував да ги напуштам сеќавањата, да ги заменам со адекватни идеи, да мислам на Бог и да ја развивам интелектуалната љубов кон него, јас тогаш мислев на прстот на едно девојче лара Марија кога бев само на чекор од тоа да бидам нешто друго од она што бев во тие самотнички часови на себеизмачување, се сеќавав на мирисот на нејзиното тело, се сеќавав на гласот на Јоан, на тие чудни тонови кои ја симнуваа крвта во мојот фалус, на изгледот на неговото тело; во таквите денови, и уште повеќе во таквите ноќи, бидејќи кога ме соборуваше очајот не можев ниту да спијам, седев на подот во некој од аглите, и менував агол по агол на секои три часа, така што во едно деноноќие во секој агол преседував по два пати, во тие деноноќија единствено аглите ги чувствував како некаква заштита, единствен простор во кој можев да седам без стравот дека ќе исчезнам, во таквите деноноќија ме обземаше страв и од самата помисла да зачекорам по улиците, дури и од помислата само да подизлезам од собата, ми се чинеше дека ќе попаднам во некој простор каде што нема постоење, некаде каде што сè се стреми кон својот крај, и што беше најстрашно, некаде каде што не се протега бескрајната супстанција. Во таквите деноноќија само повремено ги напуштав аглите, колку да стигнам до средината на собата за да земам голтка млеко, залак леб, прстофат тутун за џвакање, или пак кога одев до масата за брусење леќи, но не за да работам, туку за да го допрам иструганиот стаклен прав - во тие денови на очај имав некакво чудно задоволство од допирот со таа прашина - како да допирав нешто слично на мене, на моето постоење. Тешко ми е да признаам - ме болеше туѓата среќа во тие мигови - не можев да ја слушам ни смеата која се ширеше по улицата, понекогаш, кога ќе ги чуев звуците кои доаѓаа оттаму јас се одделував од аголот во кој седев како во нечија прегратка и се доближував до прозорот, до неговата долна страна, гледав низ него како крадец, како злосторник, како некој кој се крие, гледав со делче од окото, со делче од зеницата. Ги гледав луѓето на улицата и се прашував дали е тоа среќата и зошто никогаш не успеав да ја достигнам, иако сиот живот мислев дека со она што го пишував ќе ги научам луѓето како да живеат среќно, спокојно и слободно, а јас не само што не успеав да ја доживеам среќата, јас во деновите на очајот немав ни спокојство ни слобода, ме заробуваа мислите за нештата што можев да ги сторам а не ги сторив и тоа ми создаваше страотен немир, па одново се повлекував во некој од аглите, ги затворав ушите со прстите и тогаш можев да го чујам оној чуден звук кој сè почесто доаѓаше од моите гради, како некаде далеку да завиваше волк. Таквите деноноќија на очај завршуваа со првиот миг кога можев да си повторам дека и очајот е само афект па може да биде надминат со негово сфаќање, кога нешто ќе ми дозволеше да го повторам тоа, бидејќи во деноноќијата на очај колку и да се обидував да го сторам тоа некој дел од мене ја сосекуваше мислата, ја оставаше на половина пат, ќе си речев само „Очајот е афект настанат како последица на...”, а потоа како некакво сечило од очај да ја пресекуваше таа мисла, а посакував одново да се чувствувам спокоен, преку ден да брусам леќи и да пишувам, да си играм со децата на Спијкови, да чекорам по улиците или пак да свраќам во таверната „Кај Стариот Мачор” на чаша вино, да можам мирно да го земам телескопот и да го насочам својот поглед кон небото, кон ѕведите. Во еден од тие периоди на голем очај некој сепак потропа на мојата врата. Јас не отворав, седев стуткан во аголот и ги гризев зглобовите на прстите, но тропањето се повтори, а потоа го чув гласот на госпоѓа Спијк: „Некој сака да ве види.” Тие знаеја дека кој и да дојде да ме посети не смееше да бидам вознемирен, и оваа отстапка ми навестуваше дека ме бара некој посебен. Станав, ги погледнав закрвавените очи во огледалото, си ја поднаместив косата, и ја отворив вратата. Госпоѓа Спијк веќе си имаше заминато, на прагот стоеше само Клара Марија. Кога ме виде некако чудно се насмевна, а уште почуден звук испушти, како да поттурнуваше топка тага од соларниот плексус кон грлото. „Дојдов во Хаг да ја видам тетка ми, па посакав да се сретнам и со тебе.” Јас дури тогаш се одзбунив, ја кренав раката и го допрев нејзиното лево уво, направив две движења околу него, потоа ѝ ги допрев левата па десната ноздра, па устата и на крајот челото. Клара Марија се засмеа, и во тоа засмевање одново го видов дванаесетгодишното девојче кое беше таа кога ја видов за првпат, и ми возврати на поздравот - ја крена раката, го допре моето лево уво, па направи две кружења околу него, потоа ми ги допре левата па десната ноздра, па устата и на крајот челото. Поздравот ги премости десетте години кои поминаа од нашето последно видување. „Повели, седни,” реков, покажувајќи на столот до масата. Многу нешта на неа беа сменети: косата повеќе го немаше некогашниот сјај, нејзиниот чекор, начинот на кој некогаш кривеше беше исполнет со некаква радост, сега тоа беше накуцнување кое имаше во себе тегобност предизвикана не од телото, не од физичкото, накуцнуваше тегобно како да носеше на грбот вреќа полна двоумења, неисполнети очекувања и тага. А сепак, мирисаше исто. Седевме еден до друг на масата, таа го исполнуваше молчењето со поместување на прамените коса кои паѓаа на нејзиното чело, со некаква збунета насмевка, со поткревање на рамената, а јас го вдишував мирисот на нејзиното тело, мирис кој потсетуваше на некаква белина, врз која дури и да капнеше некоја друга боја, ќе беше голтната од белото. „Знаеш,” рече, „често се сеќавам на...” Погледна кон големиот црвен ледикант. „На оние први реченици од 'Анатомија на меланхолијата' од Бартон...” „Не би имало смисла да се пишува заради оние кои меланхолијата ги уништува освен ако списот произлегува од меланхолија. Се обидувам да ви говорам за бездната на тагата, за неискажливата болка која понекогаш, а честопати и трајно, нè обзема сè додека не го изгубиме вкусот на секој збор, на секој чин, самиот вкус на животот,” се потсетив на нејзиниот омилен дел од книгата. „Да,” и се насмевна. Во тој миг ми се стори дека не може да го тргне погледот од ледикантот, и знаев дека секогаш кога се сеќава на реченицата од 'Анатомија на меланхолијата', се сеќава и на една ноќ со полна месечина кога бевме сами во нејзиниот дом, кога таа дојде во мојата соба и седна покрај мене на ледикантот а јас мирисав на сперма, и кога таа ме прашуваше зошто не е можно да се осознае битието преку мирис, допир, вкус, звук, вид. „Му избледела бојата,” рече минувајќи со прстите по ледикантот. „Удобно ти е овде?” Прашуваше, обидувајќи се да го рашири погледот по собата, а тој одново и одново се враќаше на ледикантот; „Да,” одговарав, а погледот ми бегаше кон нејзините нозе, одеше меѓу нив, воден од мојата опсесија по невиноста и свеста дека неа ја нема веќе таму, во нејзиното меѓуножје, барав да ја видам разликата меѓу невиноста и нејзиното отсуство. „Пишуваш ли?” Прашуваше, а јас одговарав дека пишувам, несвесен дека воопшто кажувам нешто, а бев свесен дека одново и одново погледот ми паѓа од нејзините зеници кон нејзиното меѓуножје, онака како што нејзиниот поглед скривнуваше од моето лице кон ледикантот, „За што пишуваш?” ме прашуваше, и одново се загледуваше во ледикантот, а јас се сеќавав на начинот на кој некогаш ги гледаше луѓето, ги гледаше како да набљудува десетина точки и како да одредува која од која е поинтересна, така брзо и со љубопитство го преместуваше некогаш погледот од нечии очи на нечии веѓи па кон десното уво, а оттаму кон долната усна, па погледнуваше кон средината на челото; а сега забележував дека нејзиниот поглед имаше добиено некаква тежина, и правеше некаков чуден триаголник, гледајќи во моите зеници, во моите раце, па во ледикантот, „За отсуството,” реков несвесен што кажувам, а таа одново го исцртуваше триаголникот помеѓу моите зеници, моите раце и ледикантот, додека прашуваше, „За отсуството?” а јас одговарав, „Ах, не, воопшто не пишувам за тоа,” и таа, кога запре на моите зеници, виде како мојот поглед одново паѓа од нејзините очи кон онаму каде што ѝ се соединуваа нозете. И тогаш уште еднаш, како и кога беше девојче, ми покажа дека за да се достигне третиот вид на сознание не е нужно да се користат методите поставени од рациото. „Теодор не може,” рече. Молчев. „Не може,” повтори. Ги опфати колената со дланките. „Сакам да имам дете,” рече. Молчев. Како што неколку мига пред тоа го терав погледот да бега од нејзиното меѓуножје, сега тој самиот бегаше од нејзините зеници. Гледав кон краевите од нејзиното чело, таму каде што ѝ почнуваше косата, ја гледав во рацете потпрени на колената, и прстите кои ги ширеше а потоа ги зариваше во потколениците. „Сакам да имам дете,” повтори, а мене ме болеше тоа чудно исчекување, како да се зариваше во мојот соларен плексус нејзиниот глас кој беше и молежност и очекување. Ме болеше отсјајувањето на тој звук во мене, и плачот на едно од децата на Спијкови кој доаѓаше од некоја од долните простории го доживеав како ослободување за миг, но потоа видов дека предизвика вкочанетост на лицето на Клара Марија. „Сега морам да одам,” рече, и стана од столот. Сакав да кажам нешто, ни самиот не знаев што. Станав по неа, се симнувавме молчејќум по скалите. „Ќе дојдеш ли пак?” Ја прашав, отворајќи ја излезната врата. Не се сеќавам што ми одговори, дури ни тогаш не чув што ми рече, можеби затоа што во ушите ми одѕвонуваше молежноста и очекувањето на една нејзина претходна реченица; го гледав нејзиното лице, имаше на него некакво потреперување, некаква скршена надеж врамена во прекор кој не знаеше дали да тргне кон мене или да се сврти кон неа. Се насмевна повеќе за да не дозволи да ѝ се свијат усните надолу отколку да искаже љубезност, прошепоте дека пак ќе се видиме, или пак да ги посетам неа и Теодор во Амстердам, а потоа се сврте и зачекори меѓу двата реда куќи. Останав да ја гледам како се оддалечува по улицата, одеше бавно накривувајќи со едната нога, и мене ми остана во сеќавање тоа чекорење како најпрекрасно движење. Знам дека на своето тело го чувствуваше мојот поглед, дури и ми се стори дека во еден миг малку подзастана и направи благо извивање на вратот, како да сакаше да се сврти, да ме види, но потоа сепак продолжи, забрзувајќи го чекорот. Тие чекори беа последното нешто што го чув од неа. Еден жолт цвет Никогаш повторно нема да те сретне. Ќе се сеќава на тебе често, и секогаш кога ќе ги слушне зборовите вечно и вечност. Кога ќе помислува на тебе, на твојот избор за нејзино отсуство во твојот живот, ќе те оправдува со отсуството на вечност во нејзиниот живот. Во миговите кога на нејзината тага ќе ѝ биде потребна придружба од звук, ќе минува со прстите по клавишите на чембалото (на кое е изгравирано „Музиката е придружник на радоста и лек за страдањето”, но музиката тогаш ќе биде само потврда на нејзиното страдање), и секогаш, по секој отсвирен тон, ќе помислува колку е кратка вечноста на звуците. И она што не го знаеш, Спиноза (а како би можел да го знаеш тоа ти, кој секогаш беше запрашуван од неа „Што пишуваш сега?”, но никогаш не ја запраша: „А пишуваш ли и ти нешто, Клара Марија?”, ти никогаш не се запраша ни себе - не пишува ли и таа, најначитаната, нешто?): додека навечер ќе чека да дојде сонот и ќе ги брои изминатите часови според биењата на црковната камбана, низ нејзините мисли ќе протекуваат реченици, ќе се раѓаат ликови, ќе се одигруваат настани, во неа ќе се раѓаат романи, но ќе умираат пред да ги отворат очите и пред да им биде пресечена папочната врвца: таа никогаш нема да ја запали свеќата и да ги запишува зборовите кои ќе го исполнуваат времето до доаѓањето на сонот - не за да не го разбуди Теодор, туку затоа што твојата опсесија со вечноста ќе стане и нејзина, а незапишаните дела ќе ги закопува со зборовите: „Зборовите не паѓаат во празно, но не паѓаат ниту во вечноста. Зборовите се минливи.” Кога една вечер, откако ќе го дознае тоа од еден свој пациент, Теодор ќе ѝ каже дека си починал, таа ќе одмавне со главата и ќе рече: „Не е можно да е мртов. Тој е вечен.” Кога не би верувал дека Клара Марија се шегува, нејзиниот сопруг би помислил дека е луда. Но таа ниту се шегува, ниту пак е луда: таа верува во твојата вечност, Спиноза. Набргу по твојата смрт ќе посвои син, но смртта ќе побрза да ја увери во минливоста и конечноста на нештата кои можат да бидат видени, чуени, помирисани, вкусени, допрени - Ејуиг (ееуњиг на холандски - Вечен; така ќе го крсти посвојчето) ќе почине кога ќе има девет години. Клара Марија потоа сама ќе патува по Италија, а изборот на таа земја нема да биде случаен - ќе се дружи со аристократи единствено поради тоа што во нивните дворови ќе ѝ покажуваат свежо откриени статуи од античкиот период, и ќе ѝ велат дека некои нешта, сепак, се вечни; но нејзиниот поглед ќе се задржува на деталите кои ќе ја навестуваат минливоста - на статуата на Венера ќе ѝ недостига левата цицка и прстите на рацете, на Аполон ќе му недостига фалусот и десното уво, на Амор - стрелата, и ќе се прашува уште колку време ќе мине додека сè не се претвори во прав. Кога ќе чекори по плоштадите и улиците на Фиренца и Милано, децата - бездомници ќе ја влечат за ракавите, познавајќи по матноста на нејзиниот поглед кога ќе ги среќава нивните погледи дека токму таа е онаа која ќе ги испразни своите џебови за да ги наполни нивните испружни раце. Еднаш дури и ќе се запраша дали можеби ја прифатила твојата идеја за вечноста само како одбрана од гневот кој можел да се јави кај неа кон тебе, како спас од омразата кон тебе заради изневерените очекувања - „Не е ли тоа само страв дека, ако не ја прифатам неговата насоченост кон вечните нешта, ќе го мразам затоа што со мене не ги сподели минливите нешта?”, ќе си рече едно утро во Венеција, замислена над одразот на својот остарен лик во водата на еден од каналите. Ќе умре едно утро 1709 година, гледајќи како на нејзината дланка венее еден тукушто скинат жолт цвет, во Рим, Вечниот Град. Сон Таа вечер сонував за првпат по смртта на мајка. Во сонот можев да се видам себе. Имав празен поглед. Една птица леташе околу мене. Ја подадов раката, ми слета на дланката. Гледав како полека умира, ми се прпелка по прстите. Потоа наеднаш изгни, црви почнаа да ја јадат. Сакав да ја истресам од раката, да ја фрлам на земја, но не можев. Како да беше залепена за мене. Тргнав кон куќата, кон нашата куќа, кон куќата од која паѓаше портокаловата боја. Многу луѓе ме пресретнуваа по патот, ми нудеа птици. „Земи ги,” велеа, „за тебе се.” Не ги гледав. Трчав кон куќата, ме болеше мртвата птица на мојата рака. Минав низ вратата, но наместо со тоа да влезам во собата, се најдов на покривот. Погледнав долу. Пред куќата, меѓу излезната врата и каналот, на големиот црвен ледикант, лежеше мајка. „Многу си остарел,” ми рече. „Сега изгледаш постар од мене.” „Ќе скокнам,” реков. „Немој,” рече. „Ако скокнеш ќе останеш жив. Остани таму,” и се сврте кон другата страна, кон каналот, да не ме гледа. Не скокнав. Се разбудив. Долго стоев со главата на дланките. Рацете ми мирисаа час на багрем, час на мртва птица. Почувствував дека ми треба некој во тој миг, некој за разговор. Не, не сакав да разговарам за супстанцијата и есенцијата, ниту за атрибутите и модусите. Сакав да зборувам за некои многу едноставни нешта. Замислував дека Клара Марија стои крај прозорецот. Можев да ја прашам што мисли за природата на афектите, или пак за сличностите и разликите меѓу вториот и третиот тип на знаење. Немаше потреба да зборувам за такви нешта. Не дека не можев да ги изнесам низ уста, туку не ми доаѓаа во главата. „Колку е килограм риба?” Прашував. „Не знам,” велеше. „Не јадам риба. Не можам да јадам ништо што има очи,” велеше. „Теодор понекогаш ми вели: Ако не можеш да јадеш ништо што има очи, тогаш јади кртови.” „Како е Теодор?” „Има плускавци по нозете. Многу работи. Го бараат пациентите.” „А ти?” „Немам плускавци,” вели и си ги погледнува стапалата. Боса е. „Како си ти?” „Не знам. Одамна не мирисам на тукушто измолзено млеко.” Си ги гледа прстите. „Сега ми се чини дека знам што значат оние зборови од ‘Анатомија на меланхолијата’: ‘Исчезнувањето на неопходното суштество продолжува да ми го одзема највредниот дел од мене самата: го гледам како рана или лишување, за сепак да откријам дека мојата мачнина е само одложување на омразата или желбата за присвојување што ги чувам заради некој или нешто кои ме изневериле или напуштиле.” Ме погледнува и се насмевнува. „Те сонував,” ми вели. „Си седиш во аголот со мајка ти, и си разговарате. Да не ви пречам, ви реков. Не, вели мајка ти, и онака не сме вечни, рече. А ти молчеше... И сега молчиш.” „Знам. Би требало нешто да кажам. Не знам што.” И пак молчев, а таа исчезна. Ми требаше разговор, и со тоа го оправдував појавувањето на Клара Марија во моите мисли, иако се исплашив од тоа што толку јасно ја гледав со отворени очи. Понекогаш во мојата соба се појавуваше Јоан. Најчесто молчеше, а и јас не се осмелував да го прашам нешто, иако толку многу нешта за него сакав да знам. Еднаш ми рече: „Има мигови кога облеката му пречи на телото онолку колку што понекогаш на човек му пречат мислите.” Бавно се соблекуваше, набљудувајќи ја возбудата на моето лице. Се приближи до мене, ја зема мојата рака и ја стави меѓу своите нозе. „Мислиш ли дека бескрајот е поцврст од мојот фалус?” И во мигот кога се обидов да ги споредам бескрајот и фалусот, тој исчезна. Една вечер, додека седев на подот во аголот, до мене седна мајка. „Ова е многу чудно,” ѝ реков. „Кое,” ме праша. „Вака, што те замислувам,” реков. „Да не помислиш дека сум луд, дека ти зборувам, а не си тука,” реков. „Не грижи се,” рече, „не помислувам така. Кај ќе помисли така мајка за свое дете - и лудо да е, нејзино е.” „Чудно е што толку јасно те гледам,” реков. „Зошто чудно?” Праша. „Од кога си умрена не можев да се сетам на твојот лик.” „Не си сакал да се сетиш,” рече. „Да. Не сакав да се сетам,” реков. „Се лутиш поради тоа?” „Не,” рече. „Зошто би се лутела?” Молчев. „Ти беше тешко кога умрев?” Праша. „Мал беше тогаш, шестгодишен.” „Не помнам,” реков. „А и тогаш не сакав да помнам. Сакав да заборавам дека си мртва.” Молчеше. „Дојде дедо од Ротердам. Сигурно тагуваше по тебе, ама пред нас, пред децата, не плачеше. Само очите му беа крвави. Ама не те спомнуваше. Ми даде нешто, не се сеќавам што - нешто за јадење, или пак нешто за носење. Не можев да го земам. Ја пружав раката, ама прстињата не ги отворав. Сè што добивав како подарок, сè мислев ќе го снема, сè знаев дека ќе го снема. Како да не било. И затоа сакав уште од почетокот ништо да немам. Да не ме боли еден ден кога ќе го изгубам. Затоа посакав да ги пронајдам вечните нешта. Затоа решив да се вљубам во Бог, а не во човечко суштество. А сепак, ме привлекуваа мртвите тела. Само мртвите тела. Мастурбирав мислејќи на нив. Дење одев во Тхеатрум Анатомицум, гледав како ги секцираат, а ноќе мислев на нив. Не ме привлекуваа живите тела. Сè до оној ден кога...” Нешто шушна на другиот крај од собата. Таму, покрај прозорецот, стоеше Клара Марија. „Да не ви пречам?” Праша. „Не,” рече мајка. „И онака не сме вечни.” „А бескрајни?” Праша Јоан влегувајќи во собата и затворајќи ја вратата зад себе. „Ни тоа,” рече мајка. „Погледајте, погледајте како бледнееме.” И навистинаа - им се губеше бојата, стануваа сè поретки, се претвораа во воздух. Се издишував зафрлајќи ја главата наназад, удирајќи со тилот во ѕидот, и се прашував дали сум луд, дали сум луд, дали сум луд? Дали и умот ми е болен, се прашував чувствувајќи ја болеста на телото. Едвај дишев, ме стегаше во градите, се гушев ноќе и потоа си бодев игла во вената, си пуштав крв, како што ме советуваше мојот доктор. Мрежа За да се скриеш од лудилото седиш и црташ. Подоцна, години по твојата смрт, кога Колерус ќе дојде во куќата на Хендрик фан дер Спијк, распрашувајќи го за твојот живот затоа што ќе пишува книга за тебе, твојот станодавец од една фиока ќе ги извади твоите цртежи, и Колерус ќе запише: „Се учел самиот да црта, и можел да скицира некого со мастило или со ќумур. Во рацете држев купче такви скици, на луѓе кои го посетувале или пак кои случајно ги среќавал. Меѓу другите цртежи, најдов еден на кој беше рибар во кошула, со мрежа префрлена преку неговото десно рамо.” Колерус внимателно го гледа цртежот, но не забележува дека нацртаниот не е рибар, туку дека тоа си ти, и дека она што е префрлено преку твоето лево рамо не е рибарска, туку пајакова мрежа. * * * Пајаковата мрежа ми беше помила од сите форми со кои се искажуваше изгубеноста на трошните нешта во универзумот. Навистина, пајаковата мрежа има некава блискост со лавиринтот и со дрвото на животот, но разликите се многу поголеми од сличностите. Лавиринтот е направен од човек кој посакал да е Бог; дрвото на животот е направено од луѓе кои сакале да осознаат како се движи креацијата на Бог, мрежата е направена од - Бог. Не, не смеј се, _____________ , пајаковата мрежа навистина е направена од Бог. Кој ја испушта таа нишка од телото на пајакот, кој го носи ветерот. Кој го понесува пајакот и му помага да сврзе нишка со нишка, кој, кој ако не Бог, ако не вечната и бескрајна супстанција, го учи пајакот како се плете мрежа? Дрвото на животот има хиерархија: има поделба на горе и долу, и горните сефироти се поблиски до небото, а долните до земјата; има и уште една, навидум интересна поделба: машки, женски и андрогин столб, но што со тоа - зарем победата, одликата на седмиот сефирот, му припаѓа само на машкиот принцип, зарем славата, одлика на осмиот сефирот, му припаѓа само на женскиот принцип, и зарем убавината е единствено андрогина, двополова? И во лавиринтот постои хиерархија: тука нема горе и долу, како во дрвото на животот, тука хиерархијата не ја определува блискоста со небото или со земјата; хиерархијата овде е воспоставена од играта на живот и смрт: ако одиш по вистинските патеки кои ќе те одведат до излезот од лавиринтот, можеш да го продолжиш своето траење, ако ја избереш погрешната патека - можеш да ја најдеш и смртта. А креацијата на пајакот, иако има средиште - тоа не е најважно место: секое делче е центар на мрежата. И, на крајот, влезот и излезот. Во лавиринтот има еден или повеќе влезови, но секогаш само еден единствен излез. На дрвото на животот точно се знае од кој сефирот може да се влезе и по кои патеки мора да се оди - од Кетер има само три правци кон кои може да се тргне: кон Хокма, Бина или Тиферет. А на пајаковата мрежа од каде и да се тргне секаде може да се стигне - секоја точка таму е и влез и излез. Затоа, цртав пајакови мрежи, ги цртав префрлени преку моето рамо, преку лицето, распослани по небото. И таа година, како и сите останати по смртта на мајка, со првите денови на ноември навечер почнував да дишам тешко и брзо, како кога на човек му одземаат нешто, како кога се губи нешто неповратно. Понекогаш, додека се обидував да земам здив, на креветот до мене легнуваше Јоан. „Напиши ми писмо,” ми велеше. „Не ти ја знам адресата,” му велев. „Не е важна адресата. Ти само напиши ми писмо,” велеше и исчезнуваше. Јас станував, седнував на масата, и почнував да пишувам. Со едната рака го пишував писмото, со другата го кинев. „Сега знаеш,” во некои од ноќите ќе го чуев гласот на Клара Марија, „сега знаеш зошто секогаш кога си игравме погодување на цитати, играта ја завршував со стиховите на Овидиј за Нарцис.” „Знам,” реков. „И знаеш зошто плачев онаа вечер пред да заминеш од нашата куќа, кога ти ги кажував стиховите за нимфата Ехо.” „Знам,” реков. „Но тогаш не знаев. Да знаев, можеби немаше да се вљубам, како Нарцис, во нешто што е сенка. Тој - во одразот на своето тело; јас - во одразот на својот ум. И тој и јас се вљубивме во одрази, во сенки.” „Ми се чини дека и од мене, како и од Ехо, не остана ништо друго, освен гласот и коските.” „Јас само гласот можам да ти го чујам,” ѝ реков. „Наскоро ни него не ќе можеш да го чуеш,” рече, и по тие зборови остана само тишината. Седев сам во собата - беше тешка февруарска ноќ, и моето тешко дишење ми го враќаше споменот на смртта на мајка. 21 февруари 1677 Дваесет и први февруари е, Спиноза, истиот датум кога и беше направен една ноќ пред четириесет и пет години во Амстердам. Дваесет и први февруари е, и исто е ноќ, само што во оваа ноќ ќе умреш. Го претчувствуваш ли тоа, додека се закашлуваш, се напиваш една голтка млеко, чиј вкус веќе и не го препознаваш? Ја враќаш чашата на масата, но ти се чини дека не држиш ништо в рака, како да допираш празнина. Стануваш и одиш кон прозорецот. Го отвораш, „Надвор би требало да мириса на зима,” помислуваш, но само некаков горчлив мирис се пробива низ твоите ноздри. Погледот ти е матен - сè гледаш: улицата, снегот, покривот на црквата, но сепак - сè е празно пред тебе. До тебе допираат звуци, но не те допираат тебе; ги слушаш, но не знаеш што слушаш. Чувствуваш ли немир, Спиноза? Знам, смртта е последното нешто на што мисли слободниот човек, но сепак, можеби има нешто што те тера да се свртиш, да погледнеш кон нештата што останале зад тебе, или уште повеќе кон нештата кои можеле да останат зад тебе, а не си сторил ништо за да ги има. Чувствуваш ли некаква тага поради ненаправените нешта, Спиноза? Го оставаш прозорецот отворен, и тргнуваш кон ледикантот. Умираш, Спиноза, и јас морам да те оставам насамо со смртта, бидејќи средбата со смртта е секогаш очи в очи. ЦЕНТАРОТ НА ПАЈАЖИНАТА Умирање Претчувствувам дека ќе умрам. Си го повторував тоа иако некаде длабоко во себе се надевав дека тие зборови ја содржат можноста за погрешување, го повторував тоа таа вечер кога смртта неумоливо ми се приближуваше. Да, вечерва ќе умрам, си велев, веројатно сакајќи со свесноста за доаѓањето на крајот да го оттргнам мојот страв од смртта, да го исплашам стравот. Чувствувам сè поголема и поголема болка во градите, и таа болка ме тера да ги затворам очите, таа болка или свесноста дека со очи не можам да го видам она што треба да го видам или можеби стравот од смртта ме натера да се загледам во темнината на очните капаци, и од таа темнина ми изнурнува споменот на денот кога бев екскомунициран, исто така како и сега, бев со болка во градите, но тоа беше поинаква болка, тогаш ме болеше отуѓувањето од оние со слична крв на мојата, а сега ме боли отуѓувањето од својата сопствена крв, и, исто како и сега, ми се чинеше дека го губам тлото под нозете, но тогаш смело зачекорив кон идниот ден, а сега паѓам кон подот, тогаш, во мигот кога умирав, ми се чинеше дека паѓам во Ништо во кое нема Вечност ни Бескрај, и се чувствував толку изгубен, толку скршен, што ми се чинеше дека ако ги отворам очите ќе можам да го видам одвојувањето на сопствената душа од телото, и дека ќе копнеам да го задржам моето тело, да се зачувам себе во него, иако од тоа веќе немаше полза, сетилата на тоа тело веќе беа замрени, и од тој страв ги држев очите затворени додека паѓав кон подот, кон Ништото, во Конечното и Ограниченото. Паднат сум на подот и се обидувам да се поткренам, се поткревам и успевам да седнам на црвениот ледикант, кој повеќе можеби не беше црвен, времето ја промени и неговата боја, како што ја промени и бојата на мојата кожа, се закашлувам, болката е сè поголема. Легнувам на ледикантот и се склопчувам како ембрион, а мојата мисла ги сечеше водите на сеќавањето, како брод ги сечеше брзо и лесно тие води што некогаш создаваа водовртежи и не ми даваа да се доближам до секој миг од минатото, и тој брод се стремеше сè понатаму и понатаму, грабејќи напред а, всушност, назад, пред да побегнам од животот во философијата, пред да го оддалечам Јоан од себе заради стравот од телесноста, пред да побегнам со дефиниции од сетилноста на Клара Марија, пред екскомуницирањето, пред смртта на мајка, тој брод пловеше сè побргу и побргу, склопувајќи ги камчињата на минатото во една единствена мозаичка композиција, која неодоливо потсетуваше на моето битие, на моето вистинско јас, на она јас по кое трагав сиот мој живот и коешто го откривав во тој кобен миг. Лежам на креветот склопчен како ембрион, од левата страна ми лежеше животот, од десната - смртта, лежам и се вовирам сè повнатре и повнатре во себе, барајќи го местото каде се раѓаат вечното и бескрајното, тоа место што не ми се покажа ниту во еден миг од мојот живот, иако го барав во секој миг од пишувањето и уште повеќе кога размислував за она што требаше да го напишам, кога размислував за постоењето, и додека тонам во сопствената душа, додека тонам во сопственото јас, спознавам дека сета душа е раѓачка на вечното и бескрајното, дека сета душа постои само за да ги искаже вечноста и бескрајноста, и воедно сфаќам дека тој обид е бескрајно залуден, бидејќи и вечноста и бескрајот се премалку за да ја објаснат сета душа, и душата е премала да ги опфати вечноста и бескрајот. Во тој миг некаква топла болка ги удри моето тело и мојата душа, топла болка која доаѓаше од едно сознание дека таа неможност да се објасни душата со вечноста и бескрајот, ниту да се опфатат вечноста и бескрајот со душата, сепак станува можност преку телото, дека душата ги испитува вечноста и бескрајот преку телото, и тогаш јас, склопчен како ембрион, гледав делчиња од моето тело, ги гледав задебелените нокти, згрчените прсти, и тогаш топлата болка се вжешти и почна да ме пече, помислив дека тоа е крајот, помислив дека се разделувам од телото, помислив дека тоа е мигот кога се делам, и со телото, и со можноста да се напипаат вечноста и бескрајот со одење по нивниот раб преку сетилата. Не чувствував тага, веќе ни тага не можеше да постои, сè се беше приближило до својот крај, само помислував дека сè исчезнува околу мене, сè она што некогаш посакував да исчезне, за да можам да се доживеам во својата одвоеност, а во тој миг посакував, ако сè уште можев да посакувам, некаква нова можност за постоење, како кога писател кој лошо напишал книга посакува да ја напише уште еднаш. Лежам на креветот, лежам склопчен како ембрион и чувствував како мојата душа се поткрева и се спушта, како се обидува да ја пробие мембраната на моето тело, а, истовремено, сака да ја зацврсти таа мембрана, да го забави нејзиното неодложно распаѓање, лежев склопчен како ембрион и сфаќав дека доаѓа мигот кога правата линија на мојот живот ќе се извие и ќе се претвори во круг, при што почетокот и крајот ќе се допрат и ќе се изгубат еден во друг, лежев склопчен како ембрион додека мојата мисла се ближеше до моите најрани сеќавања, а потоа одеше и понатаму, одеше до првите мигови на моето бивствување, мојата мисла се движеше меѓу нозете на мојата мајка, се вовираше во нејзината утроба и јас можам да се видам себеси како пловам по водите на мајчината утроба, склопчен како и сега, со затворени очи како и сега, испразнет од прашања како и сега; да, тогаш за првпат по разделувањето од мајчината утроба бев без прашања, бидејќи, собирајќи ги сите слики на моето минато во една истовременост, без збор ми беа одговорени сите прашања, и сè што сакав беше одново да се вратам во мајчината утроба, одново да се родам, но со сите сознанија што ги здобив додека паѓав, додека лежев на ледикантот склопчен како ембрион; верував во бескрајната радост на постоењето на она битие што ги знае и ширината и длабочината и тежината на сопственото јас, на тоа јас коешто сиот живот ми се криеше во миговите кога најупорно го барав и кога бев најблиску до него, ми се криеше тоа мое јас зад мојата сенка, зад мојот глас, зад најдалечната точка на хоризонтот, а сега, конечно, го гледам тоа свое јас, сега, кога лежам на ледикантот и го слушам ладењето на сопствената крв. Раѓање Ноќ е, Спиноза, и јас го завршувам читањето на овој роман. Ноќ е, подеднакво густа како и онаа ноќ на дваесет и четвртиот ден од ноември кога беше роден, таа иста ноќ Рембрант го завршува „Часот по анатомија на професорот Тулп”. Ноќ е, Спиноза, и се чувствувам некако безживотен, онака како што можеби и Рембрант се чувствувал безживотен завршувајќи ја својата слика; полека ја испуштам книгата од рацете, и Рембрант ја испушта четката, Рембрант ја испушта четката во мигот кога го завршува оној дел од кој сакаше да почне, но кој го остави за крајот - самата капка крв меѓу прстите на професорот Николас Тулп - тоа последно сведоштво дека мртовецот некогаш бил жив, но ти си во овој миг најживотен. А ти си во таа, а воедно и оваа ноќ, најжив, Спиноза, токму во овој миг се раѓаш, таа а и оваа ноќ: твојата мајка лежи со раширени нозе, а твоето главче се подава од нејзината утроба, нејзиниот вресок е доволно силен да стигне до куќата во која Рембрант прави еден исчекор наназад, и го гледа платното, па се приближува одново до сликата - не, не го интересира „Часот по анатомија” во целост, неговите зеници се насочени кон капката крв, кон парчето душа, меѓу прстите на професорот Тулп. Те вадат од утробата на твојата мајка, Спиноза, а и јас, мил мој, и јас се појавувам, дотрчувам од некаде со ножици во раката, со истите оние ножици кои на сликата на Рембрант ги држи Николас Тулп, дотрчувам на кратко, толку колку да ти ја пресечам папочната врвца, и да се изгубам одново од другата страна на страниците на оваа книга, пожелувајќи ти среќен живот. Завршено на 24 ноември 2002 ЗОШТО СПИНОЗА - наместо поговор - Навистина, зошто токму Спиноза? Оној кој пишува, освен што постојано се обидува да си одговори зошто воопшто пишува, сигурно се запрашува и зошто пишува токму за она за што пишува. Да, зошто токму Спиноза? Од оваа запрашаност настанати се неколкуте следни страници, како обид да се најде одговорот. Знаев дека ќе пишувам за Спиноза во мигот кога првпат чув за него - во гимназија, на часот по философија кај професорката Гордана Ѓурчиновска, и да пишував тогаш, ќе можев лесно да одговорам: пишувам заради неговата (и не само неговата) осаменост. Да, тогаш ме привлече не неговата философија, ме привлече неговиот живот: отфрлениот мудрец кому Евреите не му се приближуваат, и кој живее брусејќи леќи. Така беше тогаш, а потоа заборавив на Спиноза, потоа пишував некои други нешта. Кога пред две години се навратив на идејата да пишувам за него, пред мене стоеја одново тетратката по философија од гимназиските денови, и еден куп книги. Најпрво ги читав само неговите дела, потоа и биографиите за него - од неговите современици Jean-Maximilian Lucas и Johan Colerus, и оние од нашите современици: Margaret Gullan-Whur и Steven Nadler, како и писмата на и до Спиноза. Најнакрај дојдоа на ред и објаснувањата на неговото учење. Gilles Deleuze, големиот (а веројатно и најголемиот) толкувач на философијата на Спиноза, во едно писмо до Martin Joughin, преведувачот на неговото дело „Експресионизмот во философијата: Спиноза”, му напишал: „What interested me most in Spinoza wasn't his Substance, but the composition of finite modes” (Joughin, M.: „Translator's Preface„, In: Deleuze, G.: Expressionism in Philosophy, Zone Books: New York, 1990). Да, тоа е она што би го заинтересирал и еден романсиер, а не само еден философ - не супстанцијата, не вечните нешта, туку ограничените, минливи модуси. Поедноставно речено - ние самите, и она што нè окружува. Само што, заради различната природа на философијата и литературата, философот (во случајов Делез) се интересира за ограничените модуси кај Спиноза заради „видување во супстанцијата подрачје на иманенција во кое ограничените модуси дејствуваат”, а пак романсиерот го интересира толкувањето на философот Спиноза на ограничените модуси затоа што преку тоа толкување се изразува човекот Спиноза. А човекот Спиноза, судејќи според тоа што го рекол философот Спиноза, го вртел погледот од она што е огранично и минливо. Според она што Спиноза го запишал, би можеле да веруваме дека станува збор за едно обестрастено битие, водено од разумот по една мазна (и прилично здодевна) патека на постоењето. Но, не е сè така „мазно” ниту на страниците од неговите книги. Како што Делез забележува во една друга своја книга во која одново го испитува учењето на Бенто-Барух-Бенедиктус: „The Ethics is a book written twice simultaneously: once in the continuous stream of definitions, propositions, demonstrations, and corollaries, which develop the great speculative themes with all the rigors of the mind; another time in the broken chain of scholia, a discontinuous volcanic line, a second version underneath the first, expressing all the angers of the heart and setting forth the practical theses of denunciation and liberation” (Deleuze, Gilles: Spinoza: Practical Philosophy, trans. Robert Hurley, San Francisco: City Lights, 1988, pp. 28-29). „Етиката” е напишана двапати, вели Делез, и таа двојност тече паралелно, но ако е напишана двапати, и ако во едни нејзини делови преовладува разумот, а во други „дисконтинуитетната вулканска линија” која „го изразува сиот бес на срцето”, тогаш е напишана од човек кој бил двоен, човек кој бил поделен длабоко во себе, и во кого се бореле разумот и страстите, човек кој живеел во очај заради таквата поделеност. За очајот на Спиноза, навистина, немам никаков друг доказ освен неговиот портрет направен неколку години пред неговата смрт. Но има ли поголем сведок за животот на еден човек од изразот на неговото лице, особено на човекот кој постојано говорел за очајот како за негативен афект, а сепак не можел да го скрие дури ни кога го портретирале? Токму заради оваа подвоеност на Спиноза се решив на подвоеност на романот на прв и втор дел, од што следеше паралелен однос на сите дефиниции и поставки од „Етиката”, кои, како што беа поставувани во првиот, така беа разнишувани во вториот дел. Во првиот дел од романот постои еден Спиноза кој мисли, еден типичен homo intellectualis, кој во вториот дел се претвора во homo sentimentalis; оној кој во првиот дел мисли, во вториот дел чувствува. Ваквата постапка доведе до извесна паралелност и на ликовите на Спиноза и на читателот: она што читателот го насетува во првиот дел од романот, тоа Спиноза го соопштува во вториот дел. Меѓусебно паралелни се и ликовите на Клара Марија фан ден Енден и Јоан Казеариус. Поврзувањето на Клара Марија со вечноста / минливоста, а Јоан со бескрајот /ограниченоста, беше воспоставено според тоа каде овие ликови (а освен ликови - и личности) го завршиле својот живот. Клара Марија умрела во Рим, Вечниот Град, а Јоан (кому постхумно му е публикувана и една книга за ботаниката) умрел од дизентерија во Малабар, Индија, до која тогаш толку долго се патувало што изгледало како да се наоѓа на крајот од светот, на прагот од бескрајот. Кога сме кај паралелноста - Делез неа ја наоѓа и во философијата на Спиноза, како епистемолошка и онтолошка. Епистемолошкиот паралелизам, вели Делез, се воспоставува меѓу идејата и нејзиниот објект, додека пак онтолошкиот паралелизам се остварува меѓу сите модуси кои се разлачуваат во атрибутот. * * * Ми се чини дека секој автор, кога пишува, пишува и заради убавината. Оној кој пишува сака да напише убава книга. Мотивот е сосем различен кај сите дела, но целта е секогаш иста. На Спиноза, пак, отсекогаш му забележувале дека неговата философија до таа мерка е насочена кон етиката, што сосем ја запоставува естетиката. На неговата философија ѝ недостига убавина; стерилна е и здодевна, велат учените. Веројатно е така. Ама, пак, целта на неговата философија е токму убавината - убавината на постоењето. Надевајќи се дека со своето учење ќе ги научи луѓето не само исправно да мислат, туку и правилно да живеат (значи: среќно, спокојно и исполнето), сигурен сум дека Спиноза верувал дека нивниот живот така ќе го претвори во убавина рамна на бескрајот и вечноста. Делумно заради ваквото настојување, од самиот негов живот отсуствувала токму таа - убавината: екскомуникација, преселби, немаштија, самотија. Затоа, кога ја пишував книгата „Разговор со Спиноза”, имав сосем јасно чувство зошто сакав да напишам убава книга. Сакав да ѝ подарам убавина на самотијата на Спиноза. И затоа не можев поинаку да го завршам романот освен со пожелување на среќен живот - романот завршува со можност Спиноза одново да го изживее својот дел во времето. Можеби токму ваквиот стремеж - да се разубави нечија самотија, ако ѝ дава на книгава убавина од просточовечка гледна точка, ѝ одзема од убавината според вредносните критериуми на некој критичар - во делото нема иронија, дистанца и цинизам, три главни точки проповедани од толкувачите на постмодерната, на која ова дело, секако, не ѝ припаѓа. Ова е најзадоцнетото дело на, од нашево умно време, презрениот романтизам. Овде сентименталноста ѝ е спротивставена на рационалноста. * * * Во почетокот имав страв од тоа дека нема да ја сфатам философијата на Спиноза. Сега, на крајот, сфаќам дека, изгледа, навистина не ја сфатив. А тоа не е страшно. Но, на самиот почеток од пишувањето, реков, имав страв од тоа дека ќе направам сосема погрешно толкување на основните поставки на Спиноза и со тоа делото ќе цели во Месечината а ќе го погоди Сонцето. Тој страв ме држеше сè додека не го прочитав текстот „The Encounter with Spinoza” од Pierre Macherey. Во него авторот суверено тврдеше (а и докажуваше) дека Делез, најголемиот авторитет за Спиноза, во неколку клучни места згрешил во толкувањето на философот од Холандија. Одново ги зедов „Експресионизмот во философијата: Спиноза” и „Спиноза: практична философија”. Ги препрочитав и конечно сфатив - целта на Делез не е некаква апсолутна вистина (која, патем речено, и не постои), туку - игривоста. Делез умее да си игра со зборовите, дефинициите, поставките. Нему, очигледно, не му е ни важно во потполност да биде верен на философијата на Спиноза кога го толкува - за него е важно да покаже дека го доживува (па макар и пред сè со разумот, како што и му прилега на еден философ). Тогаш се почувствував сосем слободен и јас да си поиграм - во романот е нарушена хронологијата на настанокот на некои од концептите на Спиноза: кога тој им говори за нив на Клара Марија и Јоан, овие концепти уште биле во зародиш... Но, реков, целта беше игривоста, значи раскажување на прикаската, а и ако сега има некаква грешка во толкувањето на учењето на Спиноза во романот - тогаш ќе има и оправдување - ах, па да, нели тој тогаш сè уште ги немал оформено тие согледби, така што можеби во тоа време токму така ги сфаќал супстанцијата и модусите, афектите, спознанието. Најголема слобода си дадов кога супстанцијата, атрибутите, есенцијата, вечните и бескрајни модуси и минливите и ограничени модуси ѝ ги објаснував на Клара Марија како светлечко тело, светлина, призми, игривост на светлината... Тоа е и една од задачите на еден автор - да биде слободен и игрив кога пишува, и да ги даде нештата од своја точка на гледање. Впрочем, така ги карактеризира и Жил Делез атрибутите - различни атрибути се различни точки на гледање на едно исто нешто. Сите ние гледаме едно исто нешто - протокот на живите суштества низ времето и просторот, само што секој си е атрибут (поточно: набљудувач, а понекогаш и раскажувач) за себе, со своја сопствена точка на гледање. Во секој случај, толкувањата на Делез ми беа од голема помош. До таа мерка што на мигови, додека работев на делото, имав чувство дека книгата ја пишуваат три раце - две десни (на Спиноза и мојата) и една лева (Делез, велат, бил леворак). * * * Во една книга ми падна в очи насловот на една друга, таму само наведена, книга - Anatomy of Melancholy од Robert Burton, објавена во Лондон во 1621 година. Посакав да „се појави” таа книга во „Разговор со Спиноза”, помислив колку би било убаво да прозвучат неколку реченици од дело кое е не само анатомија туку и анатомија на меланхолијата во дело во кое еден меланхолик расте во мајчината утроба, а во текот на тие девет месеци еден друг меланхолик ја слика „Часот по анатомија на професорот Тулп”. Бидејќи во тоа време работев на магистерскиот труд на Централноевропскиот универзитет, помислив дека некаде во (или од) Будимпешта би било можно да се набави некој примерок од книгата, репринт, запис на микрофилм. А потоа ми падна на памет - еден од концептите кои ги разработував во магистерскиот труд беше меланхолијата, онака како што е толкувана од Julia Kristeva во нејзиното дело „Soleil Noir”; некои од поглавјата на оваа фасцинантна книга ме инспирираа во создавањето на ликот на Спиноза. Помислив дека би било слатко да цитирам една наша современичка, а насловот на книгата и авторот да бидат оние од пред скоро четири века. Значи, секаде каде што има цитат од „Анатомија на меланхолијата” на Роберт Бартон, всушност стојат реченици од „Црно сонце - депресија и меланхолија” од Јулија Крстева. * * * Причината за екскомуникацијата на Спиноза од еврејската заедница е непозната и, како што вели еден негов биограф: „скриена за нас веројатно засекогаш.” Никако не можев да се досетам што треба да наведам како причина за тоа што Барух бил проколнат од рабините, причина која овие старци ја премолчале во прогласот (херемот). Самиот текст на екскомуни-кацијата не наведува ништо конкретно, нема ништо ниту во писмата на Спиноза, ниту во еден друг документ од тоа време. Ми паѓаа на памет сите будалаштини заради кои еден човек можел да биде екскомунициран. На крајот се досетив дека најлесно би можел да огорчи свештеници така што би проповедал знаења кои би биле прифатени некаде во иднината, а никако во тоа време. И така го воведов ликот на Аксипитер Бигл, од кого Спиноза ги добива забранетите знаења. Знаењата се, секако, преземени од теоријата за еволуцијата на човечкиот род од Charles Darwin и од книгата A Brief History of Time од Stephen Hawking. За возврат, пак, ликот кој ги има неговите знаења го нареков Аксипитер (на латински: accipiter - јастреб, исто што значи и hawk на англиски), а презимето, освен што звучи слично со планината Бигла крај која господинот Аксипитер бил роден, е идентично со бродот со кој патувал Дарвин при своите научни експедиции. * * * Би можело, во согласност со учењето на човекот кој сиот живот се повикувал на етичноста (и неговото најзначајно дело се вика „Етика”) да се праша дали е етички да се пишуваат парчиња од неговиот живот кои можеби не се случиле. Етички ли е да се пишува за нечија страст, очај, надеж, кои можеби и не постоел? Сè што ми паѓа на ум е само онаа мисла на Мигуел де Унамуно, кој вели дека „Дон Кихот не е помалку вистинит од Сервантес, ниту пак Хамлет и Магбет се помалку вистинити од Шекспир.” Така и Спиноза кој живее во овој роман не е помалку вистинит од Спиноза кој живеел од 1632 до 1677 година, исто како што и читателот од книгата е не помалку вистинит од оној кој ја држи книгата в рака. Паралелизмот налага дека двете линии, продолжени до бескрај, се сечат; затоа верувам дека ние некаде сепак се среќаваме. Можеби токму во бескрајот. Па така таму и Спиноза од ова дело се среќава со Спиноза кој е од крв и месо, и читателот од романот се поклопува со читателот кој ја чита книгата, но во исто време настанува и потполна средба на линиите во таа апсолутна паралелност: настапува потполна идентичност меѓу двајцата Баруха и читателите и авторот. Во бескрајот, очигледно, сè е можно. И сè е едно. * * * И одново, зошто Спиноза? Кога едно попладне разговарав со парапсихологот Диме Т. од Охрид, ме праша: „Зошто пишуваш токму за Спиноза?” Да беше тоа разговор со философ, ќе речев дека тоа е заради единственоста на неговата философија, заради неговиот отклон од учењето на Декарт во поглед на слободната волја на Бог и дихотомијата тело / душа. Да разговарав со литературна теоретичарка ќе одговорев дека ме привлекувало испитувањето на една нова наративна постапка - да се напише роман-разговор меѓу читателот и еден лик. Ама знаев дека разговарам со некој кој навистина ја знае вистината уште пред да ја кажам, и молчев (а потоа се уверив дека ја знае вистината и кога јас сум ја заборавил), вака почувствував дека треба да го дадам вистинскиот одговор, а јас не го знаев. „Зошто си бил толку осамен, Гоце?”, ми одговори Диме Т. со прашање, и ме врати во некои времиња кои ги заборавив, таму каде што сè уште постои, како што би рекла Јулија Крстева, „придушена болеста на болката”. „Писателот,” вели на едно место Владимир Набоков, „се раѓа во самотија.” Не само што се раѓа во самотија, туку и постои во самотија. И самото пишување е чин на осаменост. А можеби и потреба за надминување на осаменоста. Потреба од разговор. Токму затоа и овој разговор. Токму затоа и „Разговор со Спиноза”. Ете, затоа Спиноза.